Di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột - Trường học cách mạng kiên trung giữa đại ngàn
NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ trầm mặc trên đồi cao trung tâm phố núi, những bức tường đá rêu phong vẫn lặng lẽ kể câu chuyện bi tráng về một thời kỳ đấu tranh gian khổ. Không gian di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột từng chứng kiến biết bao thử thách khắc nghiệt nhưng cũng là nơi rèn đúc bản lĩnh sắt đá của hàng ngàn người con yêu nước. Qua tư liệu di sản tại Đắk Lắk NSSC, công trình hiện lên như một biểu tượng bất diệt của ý chí tự do.
| Tiêu chí hồ sơ di tích | Thông tin chi tiết |
|---|---|
| Tên chính thức của di tích | Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Nhà đày Buôn Ma Thuột |
| Vị trí tọa lạc | Số 18 đường Tán Thuật (giao đường Phạm Hồng Thái), phường Tự An, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk |
| Niên đại khởi dựng | Giai đoạn 1930–1931 dưới thời chính quyền thực dân Pháp tại Đông Dương |
| Phân nhóm di sản lịch sử | Nhóm 5C — Di tích lịch sử đặc biệt, Thành lũy, Công trình kiến trúc chứng tích & Di sản lưu niệm |
| Diện tích & Quy mô kiến trúc | Tổng diện tích khuôn viên khoảng 2 hecta (20.000 m²), tường bao hình vuông mỗi cạnh 200m, cao 4m, dày 40cm với 4 vọng gác góc |
| Các hạng mục cấu thành cốt lõi | Cổng chính và nhà gác, 6 dãy lao giam tù chính trị (Lao 1 đến Lao 6), dãy xà lim biệt giam, nhà bếp, nhà y tế, nhà nguyện và sân duyệt binh |
| Các chiến sĩ cách mạng tiêu biểu từng bị giam cầm | Hồ Tùng Mậu, Phan Đăng Lưu, Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu, Hồng Chương, Đoàn Khuê, Võ Chí Công, Bùi San, Trần Văn Quang, Ngô Đức Đệ |
| Sự kiện lịch sử trọng đại | Thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của tỉnh Đắk Lắk (23/11/1940) và cuộc duyệt binh lịch sử ngày Tết Nguyên đán Giáp Thân (25/01/1944) |
| Danh hiệu xếp hạng quốc gia | Di tích lịch sử cấp Quốc gia (10/07/1980) và Di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24/12/2018 của Thủ tướng Chính phủ) |
Nguồn gốc hình thành của di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột
Để hiểu rõ giá trị lịch sử to lớn của di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột, cần đặt công trình này trong bối cảnh cao trào cách mạng Việt Nam những năm 1930–1931, đặc biệt là phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh làm rung chuyển bộ máy thống trị thực dân – phong kiến ở miền Trung.
Âm mưu thiết lập nhà lao biệt lập năm 1930
Trước năm 1930, vùng cao nguyên Đắk Lắk trong mắt chính quyền thực dân là một xứ sở "rừng thiêng nước độc" vô cùng heo hút, cách biệt hoàn toàn với các đô thị đồng bằng bởi những dãy núi trùng điệp, những cánh rừng già nhiệt đới như vườn quốc gia Yok Đôn và dòng sông dữ chảy ngược mang tên Sêrêpốk nơi có ngọn thác Dray Nur hùng vĩ.
Thực hiện chính sách vừa đàn áp vừa chia rẽ dân tộc, năm 1930, Khâm sứ Pháp tại Trung Kỳ phối hợp với Công sứ Pháp tại tỉnh Đắk Lắk lúc bấy giờ là Giran đã quyết định xây dựng Nhà đày Buôn Ma Thuột trên một ngọn đồi thoáng đãng nhưng tách biệt ở phía đông nam thị xã (nay thuộc phường Tự An).
Quá trình xây dựng dưới chế độ lao dịch khắc nghiệt
Ngay từ giữa năm 1930, những đoàn tù chính trị đầu tiên bị kết án nặng từ nhà lao Vinh (quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh), nhà lao Hà Tĩnh, nhà lao Thừa Thiên Huế và các tỉnh miền Trung đã bị xiềng xích áp giải vượt đèo Phượng Hoàng lên vùng đất Buôn Ma Thuột.
Dưới sự cai quản hà khắc của các quản ngục thực dân như Mốtxbi, Ла-đi-ơ cùng đội lính khố xanh được tuyển mộ tại địa phương, hàng trăm chiến sĩ cách mạng vừa phải chịu cảnh ăn gạo mục, cá thối, thiếu nước uống và thuốc men, vừa phải lao động khổ sai từ sáng sớm đến tối mịt tại các công trường đẵn gỗ, đập đá làm đường xuyên rừng về phía Khánh Hòa, Gia Lai và Lâm Đồng.
Cấu trúc không gian tại di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột
Trải qua gần một thế kỷ biến thiên của lịch sử, quần thể kiến trúc của di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột vẫn bảo tồn được cấu trúc tổng thể của một trại giam thực dân kiên cố và khép kín.
Hệ thống tường bao kiên cố và bốn tháp canh
Nhìn từ tổng thể quy hoạch kiến trúc, di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột được thiết kế trên một mặt bằng hình vuông cân đối với diện tích khoảng 2 hecta (mỗi chiều dài chừng 200 mét).
Tại bốn góc của bức tường vuông là bốn vọng gác (tháp canh) cao vút, nơi lính gác có vũ trang cùng đèn pha công suất lớn thay phiên nhau canh phòng suốt ngày đêm, bao quát toàn bộ mọi di biến động cả trong lẫn ngoài khuôn viên nhà đày.
Sáu dãy lao giam tập thể và khu xà lim
Đi sâu vào nửa phía Bắc của di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột, không gian giam giữ chính được bố trí gồm 6 dãy lao giam tù chính trị tập thể (đánh số từ Lao 1 đến Lao 6) xếp thành hai hàng song song đối diện nhau qua một khoảng sân rộng ở giữa (nay gọi là sân duyệt binh).
Đặc biệt, nằm tách biệt ở góc phía Đông Bắc của nhà đày là dãy xà lim (khu biệt giam) — nơi được mệnh danh là "địa ngục trần gian" dành để trừng phạt những chiến sĩ cách mạng bị coi là "nguy hiểm nhất" hoặc những người lãnh đạo các cuộc đấu tranh tuyệt thực, chống chào cờ trong tù.

| Hạng mục kiến trúc tại Di tích | Vị trí trong tổng thể | Đặc điểm cấu trúc & Chất liệu | Công năng lịch sử & Dấu ấn sự kiện |
|---|---|---|---|
| Hệ thống tường bao & 4 vọng gác | Bao quanh toàn bộ khuôn viên 2 hecta (200m x 200m) | Tường gạch đá dày 40cm, cao 4m, cắm mảnh thủy tinh và dây thép gai điện; 4 chòi canh ở 4 góc | Cô lập hoàn toàn không gian nhà đày với thị xã Buôn Ma Thuột và rừng núi xung quanh |
| Cổng chính & Khu hành chính cai ngục | Phía Nam khuôn viên di tích (mặt đường Tán Thuật) | Cổng vòm có lầu gác phía trên; hai bên là phòng trực, phòng hồ sơ và nhà quản ngục | Nơi tiếp nhận, kiểm soát tù nhân và điều hành bộ máy cai trị của thực dân tại nhà đày |
| Dãy Lao 1, Lao 2, Lao 3, Lao 4 | Trung tâm khu giam giữ, xếp đối xứng hai bên sân giữa | Nhà tường gạch dày, mái ngói, nền xi măng, dọc hai bên có bệ nằm và thanh sắt cùm chân | Nơi giam giữ hàng ngàn tù chính trị từ Trung Kỳ; địa điểm bí mật học tập lý luận và làm báo tù |
| Dãy Lao 5 và Lao 6 | Phía Bắc khu giam giữ tập thể | Cấu trúc phòng giam kiên cố dành cho tù nhân án khổ sai chung thân hoặc án nặng | Nơi giam giữ các yếu nhân cộng sản và tổ chức các lớp huấn luyện chính trị, quân sự bí mật |
| Khu Xà lim biệt giam | Góc phía Đông Bắc khuôn viên nhà đày | Dãy phòng giam siêu nhỏ (1m x 2m), tối kín, chỉ có lỗ thông hơi nhỏ và cùm chân sắt cố định | Nơi biệt giam, tra tấn các lãnh tụ cuộc đấu tranh trong tù như Hồ Tùng Mậu, Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu |
| Khu Nhà bếp, Nhà y tế & Xưởng mộc | Phía Tây và Đông Nam khuôn viên | Nhà tường xây kết hợp khu chế biến thức ăn, kho lương thực và trạm xá sơ sài | Đầu mối liên lạc bí mật giữa tù chính trị với binh lính khố xanh và cơ sở cách mạng bên ngoài |
| Sân trung tâm (Sân duyệt binh) & Cột cờ | Khoảng sân rộng giữa các dãy lao giam và khu hành chính | Sân phẳng rộng có cột cờ trung tâm nhìn thẳng ra cổng chính | Chứng kiến cuộc duyệt binh lịch sử của tù chính trị ngày mùng 1 Tết Giáp Thân (25/01/1944) |
| Nhà truyền thống trưng bày hiện vật | Xây dựng tôn tạo phía trong khuôn viên di tích | Kiến trúc trang nghiêm trưng bày hàng trăm hiện vật, hình ảnh, tài liệu gốc và sa bàn | Không gian giáo dục truyền thống yêu nước và tri ân các thế hệ chiến sĩ cách mạng kiên trung |
Trường học cách mạng trong di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột
Điều kỳ diệu và tự hào nhất trong lịch sử di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột chính là việc những người chiến sĩ cộng sản đã biến chốn lao tù tăm tối của thực dân thành một "trường học cách mạng" bậc cao, nơi rèn luyện bản lĩnh chính trị, bồi dưỡng lý luận, sáng tác thơ ca và tổ chức các cuộc đấu tranh thắng lợi.
Sự ra đời Chi bộ Đảng đầu tiên năm 1940
Trong hai giai đoạn cao điểm (1930–1936 và 1940–1945), thực dân Pháp đã đày lên Buôn Ma Thuột gần 4.000 lượt tù chính trị, trong đó có những chiến sĩ cộng sản kiên trung bậc nhất của cách mạng Việt Nam như các đồng chí Hồ Tùng Mậu, Phan Đăng Lưu, Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu, Đoàn Khuê, Võ Chí Công, Hồng Chương, Bùi San, Trần Văn Quang, Nguyễn Duy Trinh, Ngô Đức Đệ, Nguyễn Tạo...
Sự kiện thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản ngay trong lòng di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột vào tháng 11 năm 1940 là cột mốc lịch sử vô cùng trọng đại đối với phong trào cách mạng tỉnh Đắk Lắk và toàn vùng Tây Nguyên.
Cuộc duyệt binh lịch sử mùa xuân năm 1944
Đỉnh cao của nghệ thuật đấu tranh chính trị và công tác binh vận tại di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột là sự kiện "Cuộc duyệt binh trong tù" diễn ra vào sáng mùng 1 Tết Nguyên đán Giáp Thân (tức ngày 25 tháng 1 năm 1944).
Không chỉ đấu tranh kiên cường bên trong nhà lao, các chiến sĩ cộng sản tại di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột còn thực hiện thành công xuất sắc công tác giác ngộ binh lính người dân tộc thiểu số và nhân dân địa phương. Thông qua những lần đi lao dịch bên ngoài hoặc tiếp xúc hàng ngày với những người lính khố xanh người Ê Đê, M'Nông được giao nhiệm vụ canh gác nhà đày, các đồng chí Hồ Tùng Mậu, Đoàn Khuê, Bùi San, Nguyễn Chí Thanh đã tận tình cảm hóa, dạy chữ Quốc ngữ và truyền bá tư tưởng yêu nước, đoàn kết Kinh – Thượng cho những thanh niên ưu tú của buôn làng như Y Blốk Êban và Y Ngông Niê Kdăm. Chính hạt giống đỏ được gieo từ Nhà đày Buôn Ma Thuột đã nảy mầm thành lực lượng nòng cốt lãnh đạo nhân dân Đắk Lắk khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi tại sân vận động thị xã và di tích Biệt điện Bảo Đại Buôn Ma Thuột trong Cách mạng tháng Tám năm 1945, tiếp nối mạch nguồn quật khởi từ thời khởi nghĩa Ama Jhao.

Giá trị lịch sử của di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột
Sau ngày giải phóng hoàn toàn thị xã trong chiến thắng Buôn Ma Thuột 1975 và thống nhất đất nước, khu vực nhà lao cũ đã được Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Đắk Lắk trân trọng gìn giữ, trùng tu và phát huy giá trị như một "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng.
Bảo tồn hiện vật gốc và không gian tưởng niệm
Ngay từ ngày 10 tháng 7 năm 1980, Bộ Văn hóa và Thông tin đã ban hành Quyết định số 92-VH/QĐ công nhận Nhà đày Buôn Ma Thuột là Di tích lịch sử cấp Quốc gia; tiếp đó, ngày 24 tháng 12 năm 2018, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1820/QĐ-TTg xếp hạng di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột là Di tích quốc gia đặc biệt.
Bên trong Nhà truyền thống và các phòng lao của di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột, hàng trăm hiện vật, di vật gốc vô giá gắn liền với đời sống và cuộc đấu tranh của người tù cộng sản vẫn đang được lưu giữ cẩn mật: từ những bộ cùm chân bằng gỗ lim và sắt rỉ, những chiếc gông, xiềng xích, bộ quần áo tù bằng vải thô cho tới những kỷ vật cảm động như chiếc ống tre đựng tài liệu bí mật, tờ báo Suối Reo chép tay, những bài thơ cách mạng của nhà thơ Tố Hữu sáng tác trong những ngày bị biệt giam tại đây (như bài Đôi bạn, Cái chết của anh Bế Văn Đàn thời kỳ đầu...) và danh sách trích ngang của hàng ngàn chiến sĩ từng đi qua "địa ngục trần gian" này để hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc.
Thông điệp nhân văn về khát vọng hòa bình dân tộc
Bước qua cánh cổng rêu phong của di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột giữa lòng thành phố cao nguyên xanh mát hôm nay, mỗi người dân Việt Nam và bạn bè quốc tế không chỉ cảm nhận sâu sắc sự hy sinh cao cả của các thế hệ tiền bối mà còn thấu hiểu hơn giá trị vô giá của độc lập, tự do và hòa bình. Với tinh thần nhân nghĩa, bao dung "khép lại quá khứ, hướng tới tương lai" của dân tộc Việt Nam, di tích lịch sử này không khơi gợi sự hận thù mà tỏa sáng như một biểu tượng của sức mạnh tinh thần con người chiến thắng bạo tàn, của tình đoàn kết gắn bó keo sơn giữa đồng bào miền xuôi với đồng bào các dân tộc Tây Nguyên trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam.
Cùng với những công trình văn hóa biểu tượng của tỉnh như Bảo tàng Thế giới Cà phê, không gian sinh thái hồ Lắk Đắk Lắk hay nét đẹp cổ kính của buôn cổ Ako Dhông Buôn Ma Thuột, di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột tạo nên chiều sâu ký ức lịch sử không thể tách rời của mảnh đất bazan huyền thoại. Trên hành trình số hóa, gìn giữ và lan tỏa hệ giá trị di sản văn hóa – lịch sử bản địa, chuyên trang Đắk Lắk NSSC trân trọng lưu giữ hồ sơ bách khoa toàn diện về di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột, góp phần truyền lửa lý tưởng sống cao đẹp và trách nhiệm dựng xây quê hương giàu mạnh cho thế hệ trẻ hôm nay.
Công tác bảo tồn di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột
Trải qua hơn tám thập kỷ biến thiên của lịch sử, di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột được gìn giữ như một bảo tàng sống động về tinh thần yêu nước của các thế hệ chiến sĩ cách mạng trên vùng đất Tây Nguyên. Công tác trùng tu, tôn tạo các hạng mục kiến trúc gốc luôn tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo tồn di sản văn hóa quốc gia đặc biệt.
Phương pháp bảo quản kiến trúc gốc và tư liệu
Trong quá trình bảo tồn di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột, các chuyên gia di sản đặc biệt chú trọng gia cố kết cấu tường đá bazan, mái ngói cổ, cổng vòm gác chuông và hệ thống cùm gỗ nguyên bản tại sáu dãy lao giam. Hàng trăm bức ảnh tư liệu, hồ sơ tù nhân và kỷ vật cá nhân của cựu tù chính trị đã được số hóa khoa học để phục vụ nghiên cứu sử học lâu dài.
Không gian giáo dục truyền thống và tri ân tiền nhân
Hằng năm, di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột là nơi diễn ra nhiều hoạt động tưởng niệm trang nghiêm và các buổi học lịch sử ngoại khóa tìm hiểu cội nguồn. Những câu chuyện về tình đồng chí nhường cơm sẻ áo hay lớp học văn hóa trong ngục tối tại di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột góp phần bồi đắp lòng biết ơn tiền nhân và nuôi dưỡng ý thức gìn giữ nền hòa bình độc lập hôm nay.
NSSC Đắk Lắk
daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Đắk Lắk.
Bài liên quan
Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa - Nghệ nhân giữ lửa nghề bò một nắng
Tìm hiểu hành trình của nghệ nhân Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa trong việc bảo tồn và chuẩn hóa nghề chế biến đặc sản bò một nắng chấm muối kiến vàng truyền thống.
Ama Kông - Huyền thoại thuần dưỡng voi rừng và bài thuốc cổ
Khám phá cuộc đời huyền thoại Vua săn voi Ama Kông, người lập kỷ lục thuần dưỡng 298 voi rừng, góp voi kháng chiến và lưu giữ bài thuốc thảo dược cổ truyền.
Nguyễn Xuân Lợi - Doanh nhân tiên phong chế biến sâu cà phê
Tìm hiểu hành trình của doanh nhân Nguyễn Xuân Lợi, nhà sáng lập An Thái Group tiên phong chế biến sâu cà phê hòa tan và kinh tế tuần hoàn từ bã cà phê.




