Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia Yok Đôn - Hệ sinh thái rừng khộp nguyên sinh kỳ vĩ bên dòng sông Sêrêpốk

Trải rộng trên diện tích hơn 115.545 héc ta thuộc vùng biên giới phía tây tỉnh Đắk Lắk, vườn quốc gia Yok Đôn là khu rừng đặc dụng bảo tồn hệ sinh thái rừng thưa cây họ Dầu duy nhất tại Việt Nam với quần thể động thực vật quý hiếm.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh thảm thực vật rừng khộp xanh ngát và mặt nước mênh mông tại vườn quốc gia Yok Đôn

Khi mùa khô Tây Nguyên tràn về làm những tán lá dầu đồng loạt chuyển sang sắc vàng cam rực rỡ dưới nắng gió cao nguyên, vườn quốc gia Yok Đôn lại khoác lên mình vẻ đẹp hoang sơ tựa những cánh rừng mùa thu ôn đới. Nằm ôm trọn đôi bờ dòng sông chảy ngược Sêrêpốk huyền thoại, đại ngàn nơi đây lưu giữ kho tàng sinh học vô giá và không gian văn hóa voi lâu đời của cư dân bản địa.

Vị trí và lịch sử hình thành vườn quốc gia Yok Đôn

Là một trong những khu rừng đặc dụng có quy mô diện tích lớn nhất cả nước, vườn quốc gia Yok Đôn giữ vị trí chiến lược về sinh thái học và địa lý tự nhiên tại khu vực Tây Nguyên. Quá trình hình thành và mở rộng ranh giới bảo tồn của khu rừng qua nhiều thập kỷ phản ánh nỗ lực bền bỉ của Việt Nam trong việc gìn giữ hệ sinh thái rừng khô nhiệt đới quý hiếm của khu vực Đông Nam Á.

Không gian rừng đặc dụng rộng lớn vùng biên giới

Về mặt tọa độ địa lý và địa giới hành chính, khu rừng đặc dụng này trải rộng trên tổng diện tích tự nhiên lên tới 115.545 héc ta, nằm trên địa bàn ba huyện vùng biên giới gồm huyện Buôn Đôn, huyện Ea Súp và huyện Cư Jút ở phía tây bắc vùng cao nguyên Đắk Lắk, cách trung tâm đô thị Buôn Ma Thuột khoảng bốn mươi ki lô mét về phía tây bắc. Phía tây của khu bảo tồn có đường biên giới quốc gia dài gần bảy mươi ki lô mét tiếp giáp trực tiếp với tỉnh Mondulkiri của Vương quốc Campuchia, tạo thành một hành lang sinh thái xuyên biên giới rộng lớn bậc nhất bán đảo Đông Dương.

Để bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi sinh thái trước các tác động từ bên ngoài, tổng diện tích 115.545 héc ta của khu vườn được quy hoạch khoa học thành ba phân khu chức năng chính gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn 80.945 héc ta, phân khu phục hồi sinh thái rộng hơn 30.426 héc ta và phân khu hành chính dịch vụ rộng 4.174 héc ta. Bao bọc xung quanh ranh giới vườn quốc gia là vùng đệm rộng hơn 133.890 héc ta trải dài qua các xã biên giới, đóng vai trò là vành đai sinh thái chuyển tiếp gắn kết không gian rừng nguyên sinh với đời sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ.

Nguồn gốc tên gọi và lịch sử mở rộng bảo tồn

Theo ngôn ngữ của đồng bào dân tộc M'Nông và Ê Đê sinh sống lâu đời bên dòng Sêrêpốk, địa danh "Yok Đôn" được ghép từ hai thành tố mang ý nghĩa mô tả đặc điểm địa hình tự nhiên, trong đó "Yok" có nghĩa là núi và "Đôn" có nghĩa là vùng đất nổi lên như một hòn đảo giữa mênh mông sông nước và bình nguyên rừng khộp. Tên gọi của vườn quốc gia được đặt trực tiếp theo tên của ngọn núi cao nhất nằm ở phía đông nam khu bảo tồn, ngọn núi thiêng gắn liền với nghề săn bắt, thuần dưỡng voi rừng cổ truyền của vùng đất làng đảo Buôn Đôn Đắk Lắk.

Lịch sử xác lập pháp lý của khu bảo tồn bắt đầu từ ngày 29 tháng 10 năm 1991, khi Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 352/CT chính thức thành lập khu rừng đặc dụng ban đầu với diện tích 58.200 héc ta nhằm bảo vệ hệ sinh thái rừng khộp và các loài thú móng guốc quý hiếm. Nhận thấy tầm quan trọng cấp thiết của việc kết nối hành lang di cư cho quần thể voi hoang dã ở cả hai bờ sông Sêrêpốk, ngày 27 tháng 11 năm 2001, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 189/2001/QĐ-TTg phê duyệt mở rộng diện tích khu bảo tồn lên mức 115.545 héc ta như hiện nay.

Địa hình và hệ sinh thái rừng khộp vườn quốc gia Yok Đôn

Điểm làm nên giá trị độc bản của vườn quốc gia Yok Đôn trên bản đồ tự nhiên Việt Nam chính là sự kết hợp giữa địa hình bình nguyên bằng phẳng xen lẫn các khối núi độc lập và thảm thực vật rừng thưa lá rộng rụng lá theo mùa. Nơi đây được giới khoa học quốc tế đánh giá là bảo tàng sống động về quá trình tiến hóa thích nghi của sinh giới trước khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa khô hạn kéo dài.

Địa hình bình nguyên xen lẫn các khối núi cao

Khác hẳn với địa hình núi cao chia cắt mạnh thường thấy ở các dãy núi phía bắc hay nam Tây Nguyên, phần lớn diện tích của khu bảo tồn nằm trên một vùng bình nguyên cổ khá bằng phẳng có độ cao trung bình chỉ dao động từ hai trăm mét đến ba trăm mét so với mực nước biển. Quá trình phong hóa địa chất hàng triệu năm trên nền đá mẹ trầm tích đã tạo nên tầng đất xám phù sa cổ pha cát khá mỏng, thoát nước nhanh vào mùa mưa và khô kiệt vào mùa nắng, tạo điều kiện lý tưởng cho sự hình thành của kiểu rừng thưa đặc trưng.

Nổi bật lên giữa vùng bình nguyên rừng khộp mênh mông ở phía nam dòng sông Sêrêpốk là hai khối núi độc lập chạy theo hướng tây bắc - đông nam, trong đó cao nhất là đỉnh núi Yok Đôn đạt độ cao 482 mét so với mực nước biển và kế bên là đỉnh núi Reheng đạt độ cao 462 mét. Nhờ sự chênh lệch độ cao địa hình và khả năng giữ ẩm của sườn núi đá, khu vực hai ngọn núi Yok Đôn và Reheng hình thành kiểu rừng kín thường xanh và nửa rụng lá ẩm ướt, tạo nên những ốc đảo xanh mát quanh năm tương phản rõ rệt với vùng bình nguyên rừng rụng lá bao quanh dưới chân núi.

Rừng thưa cây họ Dầu và mùa thay lá kỳ thú

Chiếm hơn chín mươi phần trăm tổng diện tích tự nhiên của khu bảo tồn là hệ sinh thái rừng khộp (thuật ngữ lâm học gọi là rừng thưa cây lá rộng rụng lá vào mùa khô), kiểu hệ sinh thái rừng đặc trưng của vùng hạ lưu sông Mê Kông nhưng tại Việt Nam chỉ còn phân bố tập trung và nguyên vẹn nhất tại khu vực này. Thành phần thực vật ưu thế tuyệt đối trong các lâm phần rừng khộp là các loài cây họ Dầu (Dipterocarpaceae) có khả năng chịu hạn và chịu lửa rừng tự nhiên cực kỳ bền bỉ nhờ lớp vỏ thân cây dày xù xì, bộ rễ cọc đâm sâu xuống lòng đất và phiến lá to cứng cáp như dầu đồng, dầu trà beng, căm xe, cà chít, chiêu liêu và giáng hương.

Vẻ đẹp kỳ thú nhất của cánh rừng họ Dầu diễn ra vào thời điểm giao mùa từ tháng mười một năm trước đến tháng tư năm sau, khi mùa khô Tây Nguyên bước vào giai đoạn khắc nghiệt nhất. Để giảm thiểu tối đa sự thoát hơi nước qua bề mặt lá nhằm duy trì sự sống qua nhiều tháng trời không mưa, hàng triệu cây dầu trên diện tích hơn một trăm nghìn héc ta đồng loạt chuyển màu lá từ xanh thẫm sang vàng chanh, cam sẫm và đỏ rực trước khi trút lá xuống mặt đất. Tầng tán rừng thưa thoáng đãng cho phép ánh nắng mặt trời chiếu xuyên xuống thảm cỏ và những khóm phong lan rừng bám trên thân gỗ cổ thụ, tạo nên một bức tranh thiên nhiên rực rỡ sắc màu.

Quần thể động thực vật quý hiếm trong Sách Đỏ

Theo các công trình điều tra khảo sát đa dạng sinh học Tây Nguyên được thực hiện bởi các viện nghiên cứu lâm nghiệp và tổ chức bảo tồn quốc tế, khu hệ thực vật tại đây ghi nhận trên 1.006 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 537 chi và 132 họ, trong đó có hàng chục loài gỗ quý và cây thuốc đặc hữu nằm trong Sách Đỏ Việt Nam như giáng hương quả to, cẩm lai, gõ đỏ, cà te và các loài địa lan, phong lan rừng quý hiếm. Cấu trúc rừng thưa nhiều ánh sáng cùng thảm cỏ phong phú dưới tán cây họ Dầu đã cung cấp nguồn thức ăn dồi dào cho các loài thú ăn cỏ kích thước lớn sinh sôi.

Về khu hệ động vật hoang dã, các nhà khoa học đã thống kê được 89 loài thú thuộc 30 họ, 305 loài chim thuộc 64 họ, 48 loài bò sát, 16 loài lưỡng cư, 71 loài cá nước ngọt và hàng ngàn loài côn trùng rừng. Đây là sinh cảnh sống quan trọng hàng đầu tại Việt Nam của các loài thú móng guốc và thú ăn thịt quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng như voi châu Á, bò tót, bò rừng, nai cà tông, mang lớn, báo hoa mai, chà vá chân đen và vượn đen má vàng, cùng các loài chim quý như công lục Đông Dương, gà lôi hông tía, già đẫy Java và cò quăm cánh xanh.

Hạng mục quy hoạch và sinh họcSố liệu thống kê và thông số khoa họcĐặc điểm nổi bật và giá trị bảo tồn quốc gia
Tổng diện tích vùng lõi vườn quốc gia115.545 héc ta chia thành 3 phân khu chức năngKhu bảo tồn hệ sinh thái rừng khộp lớn nhất và duy nhất tại Việt Nam
Diện tích vùng đệm sinh thái bao quanh133.890 héc ta trải rộng trên 3 huyện biên giớiVành đai bảo vệ sinh cảnh và lưu giữ văn hóa truyền thống các dân tộc bản địa
Địa hình và đỉnh cao tiêu biểuBình nguyên cao 200-300 m, đỉnh Yok Đôn cao 482 mĐịa hình bằng phẳng xen núi độc lập tạo nên sự phân hóa hai kiểu rừng rõ rệt
Hệ thực vật rừng tự nhiênHơn 1.006 loài thuộc 132 họ thực vật bậc caoRừng thưa cây họ Dầu rụng lá mùa khô chiếm hơn 90% diện tích toàn khu
Hệ động vật hoang dã có xương sống89 loài thú, 305 loài chim, 64 loài bò sát lưỡng cưNơi cư trú của voi châu Á, bò tót, công lục Đông Dương và hàng chục loài Sách Đỏ
Hệ thủy văn và nguồn cá bản địaSông Sêrêpốk chảy qua gần 60 km cùng 71 loài cáNguồn sống của toàn bộ hệ sinh thái và nơi sinh trưởng của loài cá lăng quý

Dòng Sêrêpốk và cảnh quan tại vườn quốc gia Yok Đôn

Nếu những cánh rừng khộp mênh mông là lá phổi xanh của vùng biên giới thì mạng lưới sông suối, hồ nước tự nhiên lại đóng vai trò là mạch máu nuôi dưỡng sự sống cho muôn loài tại vườn quốc gia Yok Đôn. Sự giao cắt giữa dòng sông lớn chảy trên nền đá bazan cổ và thảm rừng nguyên sinh đã kiến tạo nên hàng loạt ghềnh thác kỳ vĩ và những bến nước yên bình.

Dòng sông Sêrêpốk uốn lượn qua những ghềnh đá và cánh rừng cây họ Dầu tại vườn quốc gia Yok Đôn
Dòng sông Sêrêpốk uốn lượn qua những ghềnh đá và cánh rừng cây họ Dầu tại vườn quốc gia Yok Đôn

Dòng sông chảy ngược Sêrêpốk và các ghềnh thác

Được hợp thành từ hai nhánh sông Krông Ana (sông Cái) và Krông Nô (sông Đực), dòng sông Sêrêpốk là một trong những con sông kỳ lạ nhất Việt Nam khi không chảy xuôi về phía đông ra biển Đông mà lại chảy ngược về hướng tây qua đất Campuchia để hòa vào dòng sông Mê Kông vĩ đại. Đoạn sông Sêrêpốk chảy xuyên qua địa phận vườn quốc gia kéo dài gần sáu mươi ki lô mét, chia cắt tự nhiên khu bảo tồn thành hai nửa bắc - nam và cung cấp nguồn nước ngọt thiết yếu quanh năm cho các đàn thú hoang dã tìm về uống nước trong suốt những tháng mùa khô hạn.

Dọc theo hành trình chảy xuyên qua đại ngàn rừng khộp, dòng nước Sêrêpốk va đập vào các dải đá ngầm bazan tạo nên nhiều ghềnh thác tuyệt đẹp, tiêu biểu là thác Bảy Nhánh và thác Phật. Tại khu vực thác Bảy Nhánh nằm gần buôn Trí, dòng sông Sêrêpốk rộng lớn vấp phải một ghềnh đá lớn và tự chia tách thành bảy nhánh nước chảy len lỏi qua sáu cù lao đá phủ đầy rễ cây si cổ thụ trước khi hợp lưu trở lại. Trong khi đó, thác Phật nằm sâu trong vùng lõi rừng nguyên sinh lại mang vẻ đẹp hoang dã với những tảng đá phẳng lỳ xếp tầng giữa lòng sông và là môi trường sinh trưởng tự nhiên của loài cá lăng sông Sêrêpốk trứ danh.

Vẻ đẹp nguyên sơ của hệ thống hồ và suối rừng

Bên cạnh trục thủy văn chính là sông Sêrêpốk, bên trong lòng khu bảo tồn còn sở hữu hệ thống các con suối lớn nhỏ như suối Đăk Ken, suối Đăk Kơi, suối Đăk Na cùng các hồ nước và trảng cỏ ngập nước theo mùa. Trong đó, hồ Đăk Minh và dòng suối Đăk Ken là những điểm tụ thủy tự nhiên quan trọng bậc nhất, nơi mạch nước ngầm từ dưới chân các dãy đồi đá rỉ ra tạo thành mặt hồ phẳng lặng soi bóng những thân cây dầu cổ thụ cao hàng chục mét.

Vào mùa khô, khi các con suối nhỏ trên bình nguyên rừng khộp dần cạn kiệt, khu vực hồ Đăk Minh và suối Đăk Ken trở thành tâm điểm hội tụ của sự sống hoang dã. Dưới tán rừng yên tĩnh lúc bình minh hoặc hoàng hôn, các đàn nai, hoẵng, lợn rừng và chim nước thường xuyên tìm về ven bờ suối để uống nước và kiếm ăn trên các bãi cỏ non ẩm ướt.

Tên địa danh và cảnh quan tự nhiênVị trí phân bố trong khu vực bảo tồnĐặc điểm địa mạo và giá trị sinh thái văn hóa
Đỉnh núi Yok Đôn và núi RehengKhu vực phía đông nam vườn quốc gia (cao 482 m và 462 m)Hai khối núi đá độc lập phủ rừng thường xanh giữa bình nguyên rừng khộp
Dòng sông Sêrêpốk đoạn qua vườnChảy xuyên qua trung tâm vườn quốc gia dài gần 60 kmDòng sông chảy ngược sang sông Mê Kông, nguồn nước sống của toàn bộ đại ngàn
Quần thể thác Bảy NhánhHạ lưu sông Sêrêpốk tiếp giáp vùng đệm xã Krông NaDòng sông chia thành 7 nhánh chảy qua 6 đảo đá tạo nên ốc đảo sinh thái độc đáo
Thác Phật trên sông SêrêpốkNằm sâu trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt dọc bờ sôngGhềnh đá tự nhiên hùng vĩ gắn với tín ngưỡng tôn kính thiên nhiên của cư dân cổ
Hồ Đăk Minh và suối Đăk KenPhân khu sinh thái nội địa dưới tán rừng cây họ DầuHồ nước ngọt tự nhiên duy trì độ ẩm và là nơi thú rừng tập trung uống nước mùa khô

Giá trị bảo tồn và văn hóa tại vườn quốc gia Yok Đôn

Không chỉ là thành trì bảo vệ đa dạng sinh học của khu vực Đông Dương, vườn quốc gia Yok Đôn còn là nơi hội tụ sâu sắc giữa tri thức bảo tồn khoa học hiện đại và di sản văn hóa bản địa lâu đời của cư dân vùng biên giới. Sự chuyển dịch sang mô hình bảo tồn nhân văn và sự gắn kết chặt chẽ với cộng đồng các buôn làng vùng đệm đã tạo nên sức sống bền vững cho đại ngàn Tây Nguyên.

Đàn voi châu Á thong dong bước đi qua dòng suối tự nhiên bên trong vườn quốc gia Yok Đôn
Đàn voi châu Á thong dong bước đi qua dòng suối tự nhiên bên trong vườn quốc gia Yok Đôn

Mô hình bảo tồn voi châu Á trong rừng tự nhiên

Vùng rừng Buôn Đôn và lưu vực sông Sêrêpốk từ hàng trăm năm qua vốn được mệnh danh là thủ phủ của loài voi tại Tây Nguyên, gắn liền với tên tuổi của những vị dũng sĩ và tù trưởng huyền thoại như N'Trang Gưh trong lịch sử chống ngoại xâm bảo vệ buôn làng hay vua săn voi Ama Kông vang danh khắp đại ngàn. Tuy nhiên, trước sự suy giảm nghiêm trọng số lượng quần thể voi châu Á trong tự nhiên cũng như voi nhà tại Việt Nam vào đầu thế kỷ XXI, công tác bảo tồn loài động vật biểu tượng này tại vườn quốc gia đã có bước ngoặt mang tính lịch sử.

Từ năm 2018, Ban quản lý vườn quốc gia đã phối hợp chặt chẽ cùng Tổ chức Động vật Châu Á (Animals Asia Foundation - AAF) tiên phong triển khai mô hình bảo tồn voi châu Á gắn với phúc lợi động vật đầu tiên tại Việt Nam, chấm dứt hoàn toàn các hoạt động cưỡi voi truyền thống để đưa những cá thể voi nhà trở lại sinh sống tự do trong sinh cảnh rừng khộp tự nhiên. Dưới sự chăm sóc của các quản tượng bản địa và chuyên gia thú y quốc tế, những cá thể voi được tự do đi lại dưới tán rừng họ Dầu, tự tìm kiếm nguồn thức ăn từ hơn một trăm loài cây cỏ, dây leo tự nhiên và ngâm mình dưới dòng suối mát theo đúng bản năng sinh học.

Bản sắc văn hóa buôn làng bản địa vùng đệm

Bao quanh ranh giới của khu rừng đặc dụng là không gian sinh tồn hàng trăm năm của cộng đồng các dân tộc M'Nông, Ê Đê và Lào tại các buôn cổ thuộc xã Krông Na như buôn Trí A, buôn Trí B, buôn Đôn, buôn Đrăng Phốk. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân nơi đây có mối liên hệ máu thịt với cánh rừng khộp và dòng sông Sêrêpốk, thể hiện qua kiến trúc nhà sàn gỗ cổ truyền, luật tục bảo vệ rừng thiêng bến nước và đặc biệt là hệ thống nghi lễ tôn vinh loài voi như lễ cúng sức khỏe cho voi của người M'Nông Buôn Đôn hay không khí hào hùng của lễ hội đua voi Bản Đôn mỗi độ tháng ba Tây Nguyên.

Trong những dịp lễ hội cộng đồng bên ánh lửa bập bùng và nhịp chiêng trầm hùng, văn hóa ẩm thực bản địa gắn liền với sản vật tự nhiên vùng đệm cũng được gìn giữ trọn vẹn qua hương vị men lá nồng đượm của ché rượu cần Ê Đê Đắk Lắk, những ống cơm lam ống nứa Bản Đôn Đắk Lắk dẻo thơm nướng trên than hồng và món gà nướng Bản Đôn ướp sả rừng đậm đà bản sắc cao nguyên. Hiện nay, nhiều hộ gia đình đồng bào M'Nông và Ê Đê đã trực tiếp tham gia nhận khoán bảo vệ rừng cùng lực lượng kiểm lâm.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản thiên nhiên cùng văn hóa bản địa, chuyên trang Đắk Lắk NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về các khu bảo tồn trọng điểm của vùng đất đại ngàn. Với vẻ đẹp kỳ vĩ của những cánh rừng khộp thay lá rực rỡ mùa khô, dòng Sêrêpốk chảy ngược hùng tráng và mô hình bảo tồn voi đầy tính nhân văn, vườn quốc gia Yok Đôn mãi là viên ngọc sinh thái vô giá và là niềm tự hào trường tồn của thiên nhiên Việt Nam.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất