Tháp Nhạn Phú Yên - Tuyệt tác kiến trúc đền tháp Chăm Pa cổ kính bên dòng Đà Rằng
NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Giữa vùng đồng bằng châu thổ Tuy Hòa trù phú, nơi dòng sông Ba đổ ra biển lớn, tháp Nhạn Phú Yên hiện lên uy nghiêm trên đỉnh núi xanh như một ngọn hải đăng văn hóa vượt qua gần một thiên niên kỷ. Công trình kiến trúc đền tháp bằng gạch nung đỏ thẫm không chỉ kết tinh nghệ thuật xây dựng đỉnh cao của cư dân Chăm Pa cổ mà còn là biểu tượng tâm linh giao hòa bền chặt giữa hai dòng chảy văn hóa Việt — Chăm trên vùng đất ven biển Nam Trung Bộ.
Niên đại khởi dựng và lịch sử của tháp Nhạn Phú Yên
Trải qua hàng trăm năm biến thiên của lịch sử vùng đất trấn biên, tháp Nhạn Phú Yên vẫn sừng sững trên đỉnh núi cao như một pho sử bằng gạch nung sống động. Tìm hiểu về niên đại khởi dựng và những lớp trầm tích tín ngưỡng tại di tích giúp làm sáng tỏ vị thế chiến lược của vùng châu thổ sông Đà Rằng trong lịch sử văn hóa dân tộc.
Bối cảnh lịch sử hình thành cuối thế kỷ XI
Di tích tháp Nhạn Phú Yên tọa lạc trên một khoảng đất bằng phẳng gần đỉnh núi Nhạn (còn gọi là núi Bảo Tháp) ở độ cao khoảng 64 mét so với mực nước biển, thuộc phường 1, thành phố Tuy Hòa, ngay bên bờ Bắc dòng sông Đà Rằng (hạ lưu sông Ba). Tên gọi của ngọn núi và ngôi tháp bắt nguồn từ hình dáng tự nhiên của ngọn núi nhìn từ xa tựa như con chim nhạn khổng lồ đang xòe cánh hướng ra Biển Đông, đồng thời xưa kia nơi rừng cây trên đỉnh núi từng là chốn hội tụ của hàng ngàn đàn chim nhạn bay về làm tổ. Vị trí tọa lạc trên đỉnh núi Nhạn sông Đà Rằng tạo thành thế "núi Nhạn — sông Ba" trấn giữ cửa ngõ phía Đông của đồng bằng Tuy Hòa.
Căn cứ vào đặc trưng phong cách kiến trúc, nghệ thuật tạo hình vòm cuốn, các trụ ốp tường và di vật khảo cổ phát hiện quanh chân núi, giới nghiên cứu lịch sử — khảo cổ học xác định tháp Nhạn Phú Yên được người Chăm Pa khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII. Đây là giai đoạn chuyển tiếp từ phong cách kiến trúc Mỹ Sơn A1 sang phong cách Bình Định trong lịch sử nghệ thuật kiến trúc Chăm Pa, thời kỳ các tiểu vương quốc Chăm tại lưu vực sông Ba phát triển thịnh đạt về nông nghiệp lúa nước và giao thương hàng hải qua cửa biển Đà Diễn.
Tín ngưỡng thờ Mẫu và các đợt trùng tu di tích
Trong dòng chảy lịch sử mở mang bờ cõi về phương Nam, vùng đất lưu vực sông Đà Rằng gắn liền với dấu mốc năm Hồng Đức thứ hai (1471) thời vua Lê Thánh Tông và sự kiện năm 1578 khi chúa Nguyễn Hoàng cử danh tướng Lương Văn Chánh đưa lưu dân vào thực hiện công cuộc khai khẩn Phú Yên, lập nên phủ Phú Yên trù phú. Khi cộng đồng người Việt đến định cư lâu dài quanh chân núi Nhạn, họ đã tiếp nhận ngôi tháp cổ với tấm lòng trân trọng tuyệt đối, giữ gìn cấu trúc đền tháp và dung hợp tín ngưỡng bản địa thành không gian thờ phụng Thượng Đỉnh Chúa Thiết A Na Diễn Ngọc Phi — tức nữ thần Thiên Y A Na (Po Inu Nagar, vị Thánh Mẫu từng được phụng thờ tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang).
Trải qua hơn chín thế kỷ chịu tác động của mưa bão miền biển và khói lửa chiến tranh — nhất là giai đoạn cuối thập niên 1940 khi ba mặt tháp bị sạt lở nặng — công trình đã được nhân dân và các cơ quan bảo tồn tiến hành trùng tu khoa học. Vào năm 1960 và các đợt trùng tu sau năm 1975, phần thân tháp sạt lở được phục chế cẩn trọng bằng loại gạch nung chuyên dụng tương đồng với gạch Chăm cổ, trả lại diện mạo uy nghiêm cho di tích. Ngày 16 tháng 11 năm 1988, Bộ Văn hóa đã xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, và đến ngày 24 tháng 12 năm 2018, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng tháp Nhạn Phú Yên là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt.
| Cột mốc lịch sử và thông số | Thông tin chuẩn xác về di tích tháp Nhạn Phú Yên | Giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Vị trí tọa lạc địa lý | Đỉnh núi Nhạn (cao 64 mét), bờ Bắc sông Đà Rằng, phường 1, Tuy Hòa | Tọa độ danh thắng biểu tượng "núi Nhạn — sông Đà Rằng" của Tuy Hòa |
| Niên đại khởi dựng gốc | Khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII dưới thời vương triều Chăm Pa | Minh chứng tiêu biểu cho giai đoạn chuyển tiếp Mỹ Sơn A1 — Bình Định |
| Kích thước kiến trúc tổng thể | Bình đồ hình vuông mỗi cạnh đế dài 10 mét, tổng chiều cao khoảng 23,5 mét | Tỷ lệ hình khối cân xứng hoàn hảo giữa phần đế, thân và mái bốn tầng |
| Đối tượng phụng thờ tâm linh | Thượng Đỉnh Chúa Thiết Thiên Y A Na (Po Inu Nagar) và bàn thờ Phật Mẫu | Kết tinh sự giao thoa tín ngưỡng thờ Mẫu hòa bình giữa Việt và Chăm |
| Danh hiệu xếp hạng di sản | Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia (1988); Quốc gia đặc biệt (2018) | Một trong những di sản đền tháp Chăm Pa nguyên vẹn nhất Việt Nam |
Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền của tháp Nhạn Phú Yên
Điều khiến giới kiến trúc sư và khảo cổ học trong nước lẫn quốc tế luôn kinh ngạc khi nghiên cứu tháp Nhạn Phú Yên chính là trình độ kỹ thuật xây dựng bậc thầy của những nghệ nhân Chăm Pa cách đây gần một thiên niên kỷ. Không cần tới cốt thép hay xi măng hiện đại, tòa tháp cao hơn hai mươi mét vẫn đứng vững trước gió bão biển khơi nhờ kết cấu hình học chuẩn xác và bí quyết xử lý vật liệu độc nhất vô nhị.
Bố cục ba phần hài hòa theo triết lý vũ trụ
Tổng thể kiến trúc của tháp Nhạn Phú Yên là một tòa tháp Kalan (đền thờ chính) có bình đồ mặt bằng hình vuông mỗi cạnh dài khoảng 10 mét, vươn cao khoảng 23,5 mét và được chia thành ba phần rõ rệt theo triết lý vũ trụ quan của kiến trúc Chăm Pa: phần đế tháp (Bhurloka), phần thân tháp (Bhuvarloka) và phần mái tháp (Svarloka). Phần đế tháp được xây choãi rộng vững chãi trên nền đá sa thạch và gạch nung, tượng trưng cho thế giới trần tục của con người, đóng vai trò chịu lực toàn bộ tải trọng hàng ngàn tấn của khối kiến trúc phía trên.
Phần thân của tháp Nhạn Phú Yên vươn thẳng đứng với bốn mặt tường dày dặn, tượng trưng cho thế giới tâm linh trung gian nơi con người giao cảm với thần linh. Trên mỗi mặt tường bên ngoài thân tháp đều được tạo hình năm trụ ốp thẳng đứng chạy dọc từ chân lên đến gờ mái, xen kẽ là bốn rãnh dọc sâu tạo hiệu ứng ánh sáng và bóng đổ mạnh mẽ dưới nắng vàng miền Trung, giúp khối gạch đồ sộ trở nên thanh thoát. Phần mái tháp phía trên gồm bốn tầng thu nhỏ dần theo hình kim tự tháp cụt, tượng trưng cho đỉnh núi thần Meru; tại bốn góc của mỗi tầng mái đều có các tháp thu nhỏ trang trí hoa văn tinh xảo.
Kỹ thuật mài chập gạch nung không lộ mạch vữa
Bí ẩn lớn nhất làm nên sự trường tồn của tháp Nhạn Phú Yên nằm ở kỹ thuật xây gạch nung không mạch vữa kết hợp cùng chất kết dính tự nhiên là keo thực vật dầu rái. Toàn bộ ngôi tháp được kiến tạo từ hàng vạn viên gạch đất sét nung có sắc đỏ cam ấm áp; loại gạch này được tuyển chọn từ nguồn đất sét mịn ven sông Ba, nhào trộn kỹ lưỡng với trấu và phụ gia hữu cơ rồi nung ở nhiệt độ thích hợp nên có độ xốp nhẹ hơn gạch thường tới một phần ba trọng lượng nhưng sở hữu cường độ chịu nén cực cao và không bị rêu mốc bám phủ.
Khi thi công, những người thợ Chăm cổ không dùng vữa vôi cát trát dày giữa các hàng gạch mà áp dụng kỹ thuật mài chập trực tiếp trên mặt phẳng có tưới nước và nhựa cây keo thực vật dầu rái (chiết xuất từ loài cây dầu rái rừng nhiệt đới phối trộn cùng mật mía và vỏ ốc nung). Các viên gạch được mài cọ sát vào nhau cho đến khi bề mặt phẳng nhẵn tuyệt đối rồi mới ép chặt lại; khi lớp keo thực vật khô đi, hàng vạn viên gạch nung không mạch vữa liên kết thành một khối liền lạc khít khao đến mức một lưỡi dao mỏng cũng không thể lách qua khe gạch, giúp tòa tháp chống thấm nước mưa tuyệt đối suốt gần một ngàn năm qua.

Cửa vòm mũi giáo và khối đá Linga đỉnh tháp
Ở mặt chính diện quay về hướng Đông — hướng mặt trời mọc và hướng ra Biển Đông biểu trưng cho sự sinh sôi của thần linh — tháp Nhạn Phú Yên mở ra một tiền sảnh vươn dài với cấu trúc vòm cuốn hình mũi giáo cao vút. Kỹ thuật cuốn vòm của người Chăm không dùng vòm bán nguyệt mà xếp các hàng gạch nhô dần vào trong theo từng bậc nhỏ tạo thành hình mũi giáo nhọn vươn lên cao, phía trên cửa chính từng có phù điêu đá chạm khắc hình tượng thủy quái Makara. Ba mặt còn lại của thân tháp ở hướng Tây, Nam và Bắc đều được thiết kế hệ thống cửa giả đối xứng hoàn hảo với cửa chính.
Đặc biệt, trên đỉnh cao nhất của tầng mái thứ tư tại tháp Nhạn Phú Yên là một cấu kiện bằng đá sa thạch nguyên khối chạm khắc hình búp sen bốn cạnh ôm lấy biểu tượng Linga đỉnh tháp vươn thẳng lên bầu trời xanh. Trong các di tích đền tháp Chăm Pa còn tồn tại dọc miền Trung Việt Nam hiện nay, rất hiếm ngôi tháp nào còn giữ được nguyên vẹn khối đá đỉnh tháp hoàn chỉnh và cân đối như tại núi Nhạn. Khối biểu tượng Linga đỉnh tháp bằng đá xám vừa đóng vai trò như viên đá khóa đỉnh giữ thăng bằng trọng lực cho vòm mái gạch bên dưới, vừa biểu trưng cho năng lượng sáng tạo bất diệt của vũ trụ.
Giá trị điêu khắc và tâm linh tại tháp Nhạn Phú Yên
Bên cạnh vẻ đẹp kỳ vĩ của hình khối kiến trúc bên ngoài, không gian nội tự và hệ thống di vật khảo cổ gắn liền với tháp Nhạn Phú Yên cùng vùng phụ cận đã phản ánh sinh động đời sống tôn giáo, nghệ thuật điêu khắc đá và quá trình giao lưu văn hóa lâu đời trên vùng đất Phú Yên — Đắk Lắk.
Không gian nội điện thờ Thượng Đỉnh Chúa Thiết
Bước qua hệ thống bậc cấp và hành lang vòm cuốn hình mũi giáo ở cửa Đông, lòng tháp Nhạn Phú Yên mở ra một không gian nội điện hình vuông diện tích khoảng 25 mét vuông với bốn bức tường gạch xây thu dần lên cao tạo thành ống thông thiên thẳng đứng lên sát đỉnh tháp. Thiết kế lòng tháp sâu thẳm, không có cửa sổ phụ giúp giữ cho không gian bên trong luôn tĩnh mặc, linh thiêng, đồng thời tạo hiệu ứng cộng hưởng âm thanh trầm hùng mỗi khi tiếng chuông và lời cầu nguyện vang lên.
Thời kỳ Chăm Pa cổ đại, chính giữa lòng tháp từng đặt bệ thờ đá Yoni — Linga cỡ lớn; trải qua biến thiên lịch sử, hiện nay chính diện nội điện là khám thờ trang nghiêm tôn trí tượng bà Thượng Đỉnh Chúa Thiết Thiên Y A Na cùng bài vị chữ Hán tôn vinh vị nữ thần che chở cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Phía trước sân tháp còn lưu giữ tấm bia đá cổ khắc chữ Chăm Pa cổ ghi dấu lịch sử xây dựng đền tháp. Nghệ thuật điêu khắc đá Chăm Pa trên vùng đất này còn đạt tới đỉnh cao thông qua các hiện vật tiêu biểu, nổi bật nhất là kiệt tác Bảo vật quốc gia phù điêu Kala Núi Bà Phú Yên bằng đá túp riolit thế kỷ XIV được phát hiện tại hạ lưu sông Ba.
| Bộ phận cấu trúc tháp Nhạn | Đặc điểm kỹ thuật và mỹ thuật tạo hình | Ý nghĩa tôn giáo và văn hóa |
|---|---|---|
| Đế tháp và thân tháp vuông | Đế cạnh 10 mét vững chãi, thân có 5 trụ ốp đứng và 4 rãnh sâu mỗi mặt | Biểu trưng cho trần gian (Bhurloka) và cõi trung gian (Bhuvarloka) |
| Vật liệu và chất kết dính | Xây bằng gạch nung không mạch vữa mài chập cùng keo thực vật dầu rái | Tạo khối gạch liền mạch chống thấm nước và bền vững qua chín thế kỷ |
| Cửa chính và hệ cửa giả | Cửa Đông dạng vòm cuốn hình mũi giáo, ba hướng Tây — Nam — Bắc cửa giả | Đón ánh mặt trời mọc hướng biển Đông, nơi thần linh ban phát sinh khí |
| Chóp mái bốn tầng thu nhỏ | Đỉnh tháp đặt đài sen đá bốn cạnh nâng đỡ biểu tượng Linga đỉnh tháp | Tượng trưng đỉnh núi thần Meru và năng lượng sinh sôi của vũ trụ |
| Nội điện tâm linh giao thoa | Không gian vuông 25 mét vuông thờ nữ thần Thiên Y A Na (Po Inu Nagar) | Minh chứng cho sự hòa hợp tín ngưỡng thờ Mẫu giữa cư dân Việt và Chăm |
Dấu ấn giao thoa văn hóa Việt Chăm trên núi Nhạn
Lịch sử phụng thờ tại tháp Nhạn Phú Yên là một minh chứng mẫu mực cho tinh thần nhân văn, bao dung và hòa hợp văn hóa của dân tộc Việt Nam. Trong truyền thuyết dân gian của cư dân vùng châu thổ Tuy Hòa, bà Chúa Ngọc Thiên Y A Na đã hiển linh dạy cho muôn dân biết cày cấy lúa nước, trồng dâu nuôi tằm, dệt vải và vượt qua thiên tai lũ lụt của dòng sông Đà Rằng; truyền thuyết còn kể rằng chính đàn chim nhạn thần và những nàng tiên nữ đã gánh đất nung gạch xây dựng nên tòa bảo tháp trên đỉnh núi để che chở cho xóm làng.
Sự tiếp biến văn hóa tự nhiên và đầy trân trọng ấy đã biến ngôi đền tháp cổ trở thành trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu linh thiêng của cộng đồng người Việt, người Chăm và các dân tộc anh em trên địa bàn. Hằng năm, vào dịp Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng và lễ vía Bà từ ngày 20 đến 23 tháng Ba âm lịch, hàng vạn người dân lại thành kính lên đỉnh núi Nhạn sông Đà Rằng dâng hương cầu nguyện bình an, đồng thời tưởng nhớ công đức mở cõi của tiền nhân tại đền thờ Lương Văn Chánh Phú Hòa Phú Yên. Dưới chân núi Nhạn, nhịp sống văn hóa bản địa càng thêm đậm đà với thức quà truyền thống bánh bèo chén nóng núi Nhạn Phú Yên thơm mùi gạo mới.

Vai trò biểu tượng và bảo tồn tháp Nhạn Phú Yên
Trải qua hơn chín trăm năm đứng vững giữa nắng gió miền duyên hải, tháp Nhạn Phú Yên ngày nay không chỉ là một di tích khảo cổ — kiến trúc vô giá mà còn là trái tim văn hóa nghệ thuật của đô thị Tuy Hòa, kết nối hài hòa giữa chiều sâu di sản quá khứ với sức sống sáng tạo của thời đại mới.
Tâm điểm văn hóa tinh thần và Đêm thơ Nguyên tiêu
Trong đời sống văn hóa đương đại, đỉnh núi Nhạn sông Đà Rằng và sân tháp Nhạn Phú Yên là không gian tổ chức của sự kiện văn học nghệ thuật lâu đời và danh tiếng bậc nhất miền Trung — Đêm thơ Nguyên tiêu tổ chức vào đêm rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm (từ năm 1981 đến nay). Dưới ánh trăng rằm tháng Giêng chiếu rọi lên những bức tường gạch nung không mạch vữa cổ kính, hàng ngàn văn nghệ sĩ và người yêu thơ ca từ khắp mọi miền lại hội tụ về sân tháp để ngâm vịnh những vần thơ ca ngợi quê hương và khát vọng hòa bình.
Không gian lễ hội trên đỉnh núi Nhạn vào mỗi dịp đầu xuân còn vang vọng âm thanh rộn rã của nghệ thuật Trống đôi Cồng ba Chiêng năm Phú Yên, tiếng đàn đá cùng những câu hô thai mộc mạc của hội Bài chòi dân gian Phú Yên — Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kết hợp giữa vẻ đẹp trầm mặc của ngôi tháp cổ thế kỷ XI với kiến trúc đương đại của tháp Nghinh Phong Tuy Hòa bên bờ biển đã tạo nên cặp biểu tượng kiến trúc "Quá khứ — Hiện tại" độc đáo.
Bảo tồn Di tích quốc gia đặc biệt bên sông Đà Rằng
Với vị thế là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt, công tác bảo tồn và phát huy giá trị tháp Nhạn Phú Yên đang được triển khai theo quy hoạch tổng thể bền vững. Các cơ quan chuyên môn thường xuyên quan trắc độ nghiêng, kiểm tra độ bền của lớp gạch nung không mạch vữa và xử lý sinh học ngăn chặn cây dại trên bốn tầng mái nhằm bảo vệ nguyên vẹn biểu tượng Linga đỉnh tháp cùng hệ thống vòm cuốn hình mũi giáo. Hệ thống chiếu sáng mỹ thuật ban đêm và cảnh quan rừng cây xanh quanh sườn núi Nhạn cũng được quy hoạch đồng bộ.
Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Đắk Lắk NSSC đóng vai trò lưu trữ và truyền tải hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hiến của các di tích trọng điểm trong khu vực. Việc bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc Chăm Pa tại núi Nhạn góp phần gìn giữ một kiệt tác xây dựng cổ đại và bồi đắp niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc.
Trải qua gần một thiên niên kỷ soi bóng xuống dòng sông Ba hiền hòa, tháp Nhạn Phú Yên vẫn sừng sững giữa mây trời với sắc đỏ trầm ấm của gạch nung và keo thực vật dầu rái nhiệm màu. Từ kỹ thuật xây dựng kỳ bí của người xưa, tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na nhân hậu cho đến tiếng thơ ngân vang mỗi mùa Đêm thơ Nguyên tiêu, ngôi bảo tháp trên đỉnh núi Nhạn sông Đà Rằng sẽ mãi là biểu tượng văn hóa trường tồn trong tâm thức người Việt.
NSSC Đắk Lắk
daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đắk Lắk.
Bài liên quan
Hồ Lắk Đắk Lắk - Tuyệt tác mặt nước ngọt tự nhiên giữa đại ngàn Tây Nguyên
Hồ Lắk Đắk Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Tây Nguyên, nơi hội tụ thuyền độc mộc, buôn làng cổ người M'Nông và cảnh quan núi rừng Chư Yang Sin kỳ vĩ.
Mũi Điện - Mũi đất vươn khơi đón bình minh bên chân đèo Cả Phú Yên
Mũi Điện là danh thắng quốc gia tại xã Hòa Tâm dưới chân đèo Cả Phú Yên, nổi bật với ngọn hải đăng Đại Lãnh trăm tuổi, Bãi Môn và Mũi Rạng Đông.
Thác Dray Nur - Bức tường nước hùng vĩ trên dòng sông chảy ngược Sêrêpốk
Thác Dray Nur tại huyện Krông Ana, Đắk Lắk gây choáng ngợp với bức tường nước rộng 250m trên dòng sông Sêrêpốk cùng hang động đá bazan rộng hơn 3.000m2.



