Ama Kông - Huyền thoại thuần dưỡng voi rừng và bài thuốc cổ
NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Giữa đại ngàn rừng khộp hùng vĩ nơi dòng sông Sêrêpốk chảy ngược về phía Tây, nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng từng là biểu tượng cho lòng quả cảm của cư dân bản địa. Cuộc đời hơn một thế kỷ của Ama Kông tại vùng đất Bản Đôn đã kết tinh thành huyền thoại sống về dũng sĩ đứng đầu nghề thuần dưỡng voi và kho tàng tri thức thảo dược rừng xanh Tây Nguyên.
| Tiêu chí | Thông tin chi tiết |
|---|---|
| Danh xưng truyền thống | Ama Kông (cha của Kông) |
| Tên khai sinh | Y Prông Êban |
| Năm sinh - Năm mất | 1910 (theo giấy tờ hộ tịch là 1917) – ngày 3 tháng 11 năm 2012 |
| Dân tộc và quê quán | Dân tộc M'Nông, buôn Trí A, xã Krông Na, huyện Buôn Đôn |
| Truyền thống gia tộc | Cháu kế nghiệp Vua săn voi Khun Ju Nốp (N'Thu K'Nul, 1828 – 1938) |
| Thành tựu kỷ lục | Săn bắt và thuần dưỡng thành công 298 con voi rừng Tây Nguyên |
| Huân chương và di sản | Huân chương Chiến công hạng Nhất, bài thuốc thảo dược rừng Yok Đôn và nhà sàn gỗ cổ trên 100 năm tuổi |
Dòng máu dũng sĩ và tuổi trẻ săn voi của Ama Kông
Vùng đất Bản Đôn (nghĩa là Làng Đảo trên dòng sông Sêrêpốk) từ thế kỷ 19 đã nổi danh khắp Đông Dương là trung tâm săn bắt và thuần dưỡng voi rừng của cộng đồng các dân tộc M'Nông, Ê Đê và Lào. Cuộc đời huyền thoại của Ama Kông chính là sự kết tinh rực rỡ nhất của truyền thống dũng sĩ săn voi (Gru) nơi đại ngàn Tây Nguyên.
Kế thừa truyền thống gia tộc săn voi bên dòng Sêrêpốk
Ông có tên thật là Y Prông Êban (sau khi sinh người con trai đầu lòng tên là Kông, theo tục nối tên mẫu hệ và phụ hệ của buôn làng Tây Nguyên, ông được gọi là Ama Kông — nghĩa là cha của Kông). Ông mang trong mình dòng máu của gia tộc săn voi lừng lẫy nhất vùng biên viễn, là cháu ruột và người kế nghiệp trực tiếp của cụ N'Thu K'Nul (danh xưng là Khun Ju Nốp, 1828 – 1938) — vị tù trưởng từng săn được gần 500 con voi rừng, trong đó có con voi trắng quý hiếm dâng tặng Hoàng gia Xiêm và người đã đặt nền móng khai lập buôn làng Bản Đôn.
Lớn lên giữa tiếng sóng gầm của dòng sông Sêrêpốk hùng vĩ (nơi sinh sống của loài cá lăng sông Sêrêpốk trứ danh) và những cánh rừng khộp bạt ngàn, ngay từ năm 12, 13 tuổi, cậu thiếu niên Y Prông đã được bác ruột Khun Ju Nốp cho ngồi trên bành voi nhà đi theo các đoàn thợ săn vào rừng sâu. Ông sớm học được cách quan sát dấu chân voi trên đất ẩm, phân biệt cành cây gãy để đoán chính xác số lượng đàn voi rừng, hướng di chuyển cũng như tính khí của con voi đầu đàn.
Chiến công săn voi đầu đời và danh hiệu dũng sĩ
Theo luật tục nghiêm ngặt của nghề săn voi Bản Đôn, một thanh niên muốn trở thành thợ săn chính thức phải trải qua nhiều năm làm thợ phụ chăm sóc voi nhà, mang vác dây thừng bằng da trâu bện xoắn và học thuộc các bài cúng thần rừng, thần voi. Năm 17 tuổi, trong một chuyến đi săn lớn cùng các bậc tiền bối tại cánh rừng già biên giới, chàng trai trẻ Y Prông đã lần đầu tiên được giao cầm cây sào tre gắn thòng lọng da trâu ngồi trên cổ voi mồi truy đuổi đàn voi rừng hung dữ.
Giữa bụi mù và tiếng rống vang động rừng xanh, ông đã dũng cảm điều khiển voi nhà áp sát, tung thòng lọng tròng chuẩn xác vào chân sau của một con voi rừng khỏe mạnh rồi nhanh chóng nhảy xuống đất buộc chặt đầu dây vào gốc cây cổ thụ. Chiến công xuất sắc ngay trong lần ra quân đầu tiên đã đưa ông bước lên hàng ngũ dũng sĩ Gru (bậc thầy săn voi) khi tuổi đời còn rất trẻ, mở đầu cho hành trình hơn sáu thập kỷ縱横 khắp các cánh rừng Tây Nguyên, Nam Lào và Đông Bắc Campuchia.

Nghệ thuật thuần dưỡng voi rừng và công lao của Ama Kông
Trong lịch sử nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng tại Việt Nam thế kỷ 20, không một thợ săn nào vượt qua được kỷ lục 298 con voi rừng của Ama Kông. Điều làm nên sự kính phục của buôn làng đối với ông không chỉ là lòng quả cảm phi thường mà còn là kỹ thuật thuần dưỡng nhân văn biến con thú hoang dã thành người bạn trung thành của con người.
Kỹ nghệ quăng thòng lọng và thuần dưỡng voi rừng
Khác với lối săn bắt dùng súng đạn gây sát thương của phương Tây, nghề săn voi cổ truyền Bản Đôn mà ông nắm giữ là nghệ thuật bắt sống voi rừng (thường là voi con từ 4 đến 7 tuổi) bằng bộ dụng cụ hoàn toàn tự nhiên gồm dây thừng bện từ hàng chục tấm da trâu phơi khô (xâyปะกำ), gậy điều khiển (cây Kơ-đơng), sào tre dài và sự phối hợp ăn ý giữa thợ săn chính với thợ phụ trên lưng những con voi mồi dạn dày kinh nghiệm.
Sau khi bắt được voi rừng đưa về khu rừng thưa gần buôn làng để thuần dưỡng, ông luôn tuân thủ nghiêm ngặt nghi lễ cúng thần bến nước và lễ nhập buôn cho voi. Trong suốt nhiều tuần lễ huấn luyện voi con làm quen với mệnh lệnh của con người, ông kết hợp giữa sự nghiêm khắc và lòng yêu thương, dùng mía ngọt, chuối rừng và lời hát tâm tình bằng tiếng M'Nông để xoa dịu nỗi sợ hãi của voi. Khi voi đã thuần thục, gia đình tổ chức lễ cúng sức khỏe cho voi rất trọng thể với những ché rượu cần Ê Đê Đắk Lắk cùng các món lễ vật truyền thống như gà nướng Bản Đôn, chính thức coi voi như một thành viên ruột thịt trong đại gia đình.
Đóng góp voi nhà vận tải kháng chiến bảo vệ Tổ quốc
Không chỉ là một huyền thoại giữa rừng xanh, ông còn là một công dân yêu nước tiêu biểu nối tiếp truyền thống bất khuất của các tù trưởng Tây Nguyên như Ama Jhao. Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ cứu nước, hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng và Bác Hồ, ông đã tự nguyện hiến tặng nhiều con voi khỏe mạnh nhất của gia đình cùng hàng chục tấn lương thực cho bộ đội cách mạng.
Chính bản thân ông cũng trực tiếp điều khiển đàn voi nhà băng rừng, vượt suối Sêrêpốk giữa mưa bom bão đạn để vận chuyển vũ khí, đạn dược, lương thực tiếp tế cho các đơn vị bộ đội chủ lực chiến đấu trên chiến trường Tây Nguyên và chở thương binh về tuyến sau an toàn. Ghi nhận những đóng góp to lớn của ông đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng khối đại đoàn kết các dân tộc Tây Nguyên, Nhà nước Việt Nam đã trao tặng ông Huân chương Chiến công hạng Nhất cùng nhiều bằng khen cao quý của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và Ủy ban nhân dân tỉnh.
| Giai đoạn lịch sử | Cột mốc cuộc đời và hoạt động tiêu biểu tại Việt Nam | Ý nghĩa đối với lịch sử và văn hóa Tây Nguyên |
|---|---|---|
| Giai đoạn 1910 - 1926 | Sinh ra tại buôn Trí A (Krông Na, Buôn Đôn), theo bác ruột là Vua săn voi Khun Ju Nốp học nghề rừng | Tiếp nối truyền thống gia tộc săn bắt và thuần dưỡng voi rừng lừng danh vùng Bản Đôn |
| Giai đoạn 1927 - 1945 | Bắt đầu săn được con voi rừng đầu tiên năm 17 tuổi và trở thành dũng sĩ Gru đứng đầu các đoàn săn voi | Nắm giữ trọn vẹn luật tục, nghi lễ và kỹ thuật bắt sống, thuần dưỡng voi rừng bằng dây da trâu |
| Giai đoạn 1946 - 1975 | Hiến tặng voi nhà và trực tiếp điều khiển voi vận chuyển lương thực, vũ khí phục vụ bộ đội kháng chiến | Đóng góp hậu cần chiến lược trên chiến trường Tây Nguyên, được tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng Nhất |
| Giai đoạn 1976 - 1995 | Chấm dứt săn bắt voi rừng khi Nhà nước đóng cửa rừng bảo tồn, chuyển sang bảo vệ voi nhà và phát triển bài thuốc thảo dược | Kỷ lục 298 con voi rừng được xác lập, phổ biến bài thuốc thảo dược rừng Yok Đôn chăm sóc sức khỏe cộng đồng |
| Giai đoạn 1996 - 2012 | Trở thành biểu tượng văn hóa sống tại khu du lịch Buôn Đôn và các kỳ lễ hội đua voi truyền thống | Quảng bá di sản văn hóa M'Nông - Ê Đê, thu hút hàng triệu du khách trong nước và quốc tế đến với Bản Đôn |
Bí quyết bài thuốc thảo dược rừng xanh Tây Nguyên của Ama Kông
Khi tuổi cao và Nhà nước ban hành lệnh cấm săn bắt voi rừng để bảo tồn đa dạng sinh học, tên tuổi Ama Kông lại tiếp tục vang danh khắp cả nước nhờ bài thuốc thảo dược cổ truyền của người M'Nông giúp bồi bổ khí huyết, tăng cường sinh lực vàรักษา đau nhức xương khớp.
Cây thuốc quý Tơm Trơng và thảo dược rừng già đại ngàn
Trong những chuyến băng rừng dài ngày suốt hàng chục năm săn voi dưới mưa rừng, sương muối và cái nắng gay gắt của rừng khộp Vườn quốc gia Yok Đôn, các thợ săn voi Bản Đôn luôn cần một phương thuốc tự nhiên giúp phục hồi thể lực nhanh chóng, chống sốt rét rừng và giữ cho gân cốt dẻo dai. Từ tri thức y học dân gian của tổ tiên người M'Nông kết hợp với kinh nghiệm quan sát tập tính các loài thú rừng tự tìm lá cây chữa lành vết thương, ông đã hoàn thiện bài thuốc ngâm rượu và sắc uống mang tên mình.
Thành phần cốt lõi làm nên công năng đặc biệt của bài thuốc chính là thân và rễ cây Tơm Trơng (một loài cây gỗ nhỏ mọc tự nhiên dưới tán rừng khộp Yok Đôn, từng được các nhà khoa học ngành y dược nghiên cứu xác nhận khả năng hỗ trợ điều hòa chuyển hóa và bồi bổ thận khí), kết hợp theo tỷ lệ bí truyền cùng nhiều vị thảo dược rừng Tây Nguyên khác như nấm linh chi rừng, sâm cau, dâm dương hoắc, đỗ trọng, kỷ tử và chuối hột rừng. Nhờ sử dụng bài thuốc này đều đặn, ông vẫn giữ được sức khỏe tráng kiện, giọng nói hào sảng và đôi mắt tinh anh cho đến tận khi bước qua tuổi bách niên.
Bảo tồn tri thức thảo dược và truyền nghề gia tộc
Theo nguyên tắc thu hái thảo dược cổ truyền mà ông luôn căn dặn con cháu, người đi lấy thuốc trong rừng chỉ được chặt những cành già hoặc đào một phần rễ phụ của cây thuốc rồi phải lấp đất lại để cây mẹ tiếp tục đâm chồi sinh trưởng, tuyệt đối không được đào tận gốc làm tuyệt chủng nguồn dược liệu của thần rừng. Lá, thân và rễ cây sau khi mang về từ rừng được rửa sạch bằng nước suối, băm nhỏ thành từng lát mỏng rồi phơi khô dưới nắng gió tự nhiên trên sân nhà sàn trước khi đóng thang.
Trước khi qua đời vào tháng 11 năm 2012 ở tuổi 103, ông đã truyền dạy lại đầy đủ công thức phối trộn và cách nhận diện từng loại thảo dược rừng cho các người con trong gia đình (như bác sĩ Khăm Phết Lào và người con trai út Y Kông Êban) để tiếp tục duy trì nghề thuốc gia truyền hợp pháp, vừa chăm sóc sức khỏe cộng đồng vừa bảo vệ uy tín bài thuốc dân gian Bản Đôn trước các sản phẩm giả mạo trên thị trường.

Di sản nhà sàn cổ và văn hóa lễ hội của Ama Kông
Cuộc đời hơn một thế kỷ của Ama Kông đã hòa quyện làm một với không gian văn hóa của vùng đất Bản Đôn, để lại những di tích vật thể và phi vật thể vô giá vẫn đang được gìn giữ nguyên vẹn cho các thế hệ mai sau.
Kiến trúc ngôi nhà sàn gỗ cổ hơn một thế kỷ
Nằm giữa vườn cây xanh mát tại buôn Trí A, xã Krông Na, huyện Buôn Đôn là ngôi nhà sàn cổ có niên đại hơn 100 năm tuổi từng thuộc về gia tộc Vua săn voi Khun Ju Nốp và được ông gìn giữ suốt cả cuộc đời. Ngôi nhà được dựng hoàn toàn bằng các loại gỗ quý của rừng già Tây Nguyên như gỗ cà chắc, gỗ hương, gỗ căm xe với kiến trúc mái nhọn hình tháp mang phong cách giao thoa độc đáo giữa văn hóa M'Nông, Ê Đê và Lào cổ, đặc biệt toàn bộ phần mái cũng được lợp bằng hàng ngàn tấm ván gỗ cà chắc đẽo thủ công vẫn bền bỉ qua hơn một thế kỷ mưa nắng.
Bên trong ngôi nhà sàn cổ hiện vẫn lưu giữ như một bảo tàng sống toàn bộ di vật gắn liền với cuộc đời săn voi của ông, từ những cuộn dây thừng da trâu dài hàng chục mét đã lên nước bóng đen, những chiếc bành voi bằng gỗ, sừng tù và gọi bầy, mâm đồng cổ, dàn chiêng cổ cho đến những bức ảnh lịch sử và các tấm Huân chương kháng chiến. Hàng năm, ngôi nhà sàn này đón hàng chục ngàn lượt du khách, nhà nghiên cứu văn hóa và học sinh đến tham quan, lắng nghe những câu chuyện sử thi có thật về thời kỳ hoàng kim của nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng.
Biểu tượng tinh thần trong văn hóa lễ hội truyền thống
Khi còn sống, vào mỗi mùa lễ hội đua voi Bản Đôn được tổ chức vào tháng Ba âm lịch hàng năm bên bờ sông Sêrêpốk (song hành cùng chuỗi sự kiện Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột), ông luôn là vị chủ lễ cao niên uy tín nhất được buôn làng kính cẩn mời thực hiện nghi thức thổi tù và khai hội và làm lễ cúng sức khỏe cho đàn voi. Hình ảnh vị lão dũng sĩ vận trang phục thổ cẩm truyền thống, đầu vấn khăn đỏ ngồi uy nghi trên lưng voi dẫn đầu đoàn diễu hành đã trở thành biểu tượng văn hóa không thể phai mờ của vùng đất Tây Nguyên.
Ngày nay, khi du lịch Buôn Đôn chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình du lịch sinh thái thân thiện với voi (ngưng cưỡi voi, chuyển sang ngắm voi tự do trong rừng tự nhiên, tìm hiểu đời sống voi và bảo tồn đa dạng sinh học), những tri thức hiểu biết sâu sắc về tập tính sinh học, tâm lý và ngôn ngữ loài voi mà ông truyền lại vẫn là nền tảng quý báu giúp các nài voi và chuyên gia bảo tồn chăm sóc đàn voi nhà Đắk Lắk.
Giá trị di sản văn hóa lịch sử và tầm ảnh hưởng của Ama Kông
Sự ra đi của huyền thoại Ama Kông vào mùa thu năm 2012 đã khép lại chương cuối cùng của thời đại những dũng sĩ săn voi Gru cổ truyền trên dải đất Tây Nguyên, nhưng tên tuổi và di sản của ông đã vĩnh viễn đi vào lịch sử văn hóa Việt Nam.
Hình tượng huyền thoại trong văn học và ký ức đại ngàn
Cuộc đời hào hùng, phóng khoáng của ông và gia tộc Vua săn voi Bản Đôn đã trở thành nguyên mẫu cảm hứng cho nhiều tác phẩm văn học, điện ảnh, âm nhạc và nghiên cứu dân tộc học nổi tiếng của Việt Nam, trong đó có tiểu thuyết thiếu nhi kinh điển Chú bé có tài mở khóa của nhà văn Nguyễn Quang Thân cùng nhiều bộ phim tài liệu lịch sử. Ông hiện lên như một nhân vật bước ra từ những bản trường ca cổ xưa — dũng mãnh trước thiên nhiên hoang dã, thủy chung với buôn làng và trọn lòng yêu nước theo cách mạng.
Tên tuổi của ông cùng với công trình lăng mộ cổ của người bác ruột Khun Ju Nốp tại xã Krông Na đã tạo nên một quần thể di tích lịch sử - văn hóa độc nhất vô nhị, khẳng định bản sắc văn hóa phong phú và lịch sử khai phá hào hùng của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi biên cương Tổ quốc.

Gìn giữ mạch nguồn văn hóa trong kỷ nguyên bảo tồn
Di sản lớn nhất mà huyền thoại Vua săn voi để lại cho hậu thế không chỉ là con số kỷ lục 298 con voi rừng hay phương thuốc thảo dược gia truyền, mà chính là triết lý sống gắn bó máu thịt, tôn kính và hòa hợp với thiên nhiên đại ngàn. Đối với đồng bào M'Nông và Ê Đê tại Bản Đôn, rừng già Yok Đôn và dòng sông Sêrêpốk là mái nhà chung nuôi dưỡng cả con người lẫn đàn voi.
Những giá trị văn hóa vật thể tại ngôi nhà sàn cổ trăm tuổi và tri thức dân gian của ông vẫn đang được gia đình cùng chính quyền địa phương trân trọng bảo tồn, phát huy trong định hướng phát triển du lịch văn hóa - sinh thái bền vững. Độc giả muốn tìm hiểu sâu hơn về lịch sử vùng đất Bản Đôn, các lễ hội truyền thống và chân dung những nhân vật tiêu biểu của đại ngàn có thể truy cập cổng thông tin Đắk Lắk NSSC. Những di sản và giá trị thực tiễn mà Ama Kông kiến tạo sẽ luôn là nguồn cảm hứng bền bỉ cho các thế hệ mai sau trên hành trình phụng sự văn hóa và kinh tế quê hương. Các dấu ấn gắn liền với vua săn voi Ama Kông, huyền thoại thuần dưỡng voi Bản Đôn, bài thuốc thảo dược Ama Kông, nhà sàn cổ Ama Kông, di sản văn hóa Buôn Đôn của Ama Kông đã góp phần làm giàu thêm kho tàng tri thức bách khoa văn hóa Việt Nam đương đại.
NSSC Đắk Lắk
daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Doanh nhân Đắk Lắk.
Bài liên quan
Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa - Nghệ nhân giữ lửa nghề bò một nắng
Tìm hiểu hành trình của nghệ nhân Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa trong việc bảo tồn và chuẩn hóa nghề chế biến đặc sản bò một nắng chấm muối kiến vàng truyền thống.
Khởi nghĩa Ama Jhao - Ngọn cờ chống ngoại xâm đầu tiên trên cao nguyên Đắk Lắk
Tìm hiểu cuộc khởi nghĩa Ama Jhao từ năm 1889 đến 1905 do đại tù trưởng Y Yên Ayũn lãnh đạo, mở đầu phong trào vũ trang chống thực dân Pháp tại Đắk Lắk.
Làng nghề bánh tráng Hòa Đa - Tinh hoa hạt gạo trắng ngần miền duyên hải
Làng nghề bánh tráng Hòa Đa nức tiếng với kỹ nghệ tráng bánh thủ công từ hạt gạo phù sa sông Cái, tạo nên thức quà dẻo thơm gắn bó với nếp sống xứ Nẫu.




