Bỏ qua đến nội dung

Khởi nghĩa Ama Jhao - Ngọn cờ chống ngoại xâm đầu tiên trên cao nguyên Đắk Lắk

Trong lịch sử chống ngoại xâm của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khởi nghĩa Ama Jhao từ năm 1889 đến năm 1905 là ngọn cờ tiên phong bảo vệ quyền tự chủ buôn làng Đắk Lắk. Dưới sự thống lĩnh của đại tù trưởng Y Yên Ayũn tại căn cứ buôn Ea Yông, nghĩa quân Ê Đê đã kiên cường chiến đấu suốt mười sáu năm ròng rã.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Kiến trúc nhà dài truyền thống bằng gỗ của người Ê Đê giữa không gian cao nguyên Đắk Lắk

Giữa trùng điệp núi rừng thảo nguyên xanh thẳm những năm cuối thế kỷ XIX, tiếng cồng chiêng tập hợp buôn làng đã vang vọng khắp các thung lũng để bảo vệ quyền tự chủ thiêng liêng. Ngọn cờ khởi nghĩa Ama Jhao dấy lên từ vùng đất phía đông cao nguyên đã quy tụ hàng ngàn nghĩa sĩ bản địa sát cánh cùng sĩ phu miền xuôi. Theo biên niên sử địa phương tại Đắk Lắk NSSC, phong trào này là minh chứng sống động cho tinh thần thượng võ và lòng yêu nước nồng nàn.

Tiêu chí hồ sơ lịch sửThông tin chi tiết
Tên sự kiện / Phong trào lịch sửCuộc khởi nghĩa Ama Jhao chống thực dân Pháp trên cao nguyên Đắk Lắk (1889–1905)
Thời gian diễn raKhởi phát từ khoảng năm 1889–1890, phát triển đỉnh cao giai đoạn 1899–1904 và kết thúc vào tháng 3 năm 1905
Không gian hoạt động chínhCăn cứ địa buôn Ea Yông (vùng Krông Pắc) mở rộng khắp vùng đông và đông nam Buôn Ma Thuột, lưu vực sông Krông Ana và trục đường Đông – Tây đi Khánh Hòa, Phú Yên
Phân nhóm di sản lịch sửNhóm 5A — Khởi nghĩa vũ trang, Phong trào yêu nước chống ngoại xâm & Sự kiện lịch sử bản địa
Lãnh tụ tối cao của cuộc khởi nghĩaĐại tù trưởng Ama Jhao (tên thật Y Yên Ayũn, sinh khoảng năm 1840 – hy sinh tháng 3 năm 1905), vị khoa trưởng uy tín của người Ê Đê Kpă
Lực lượng tham gia nòng cốtNghĩa quân người dân tộc Ê Đê (nhánh Ê Đê Kpă, Ê Đê Krung, Ê Đê Adham), người M'Nông và sự phối hợp của các tù trưởng lân cận
Phương thức & Vũ khí tác chiếnChiến tranh du kích rừng núi; kết hợp hệ thống rào làng chiến đấu, hầm chông thò, bẫy đá, nỏ tên tẩm độc, giáo mác và súng hỏa mai
Ý nghĩa lịch sử vĩ đạiPhong trào kháng Pháp quy mô lớn đầu tiên của người Ê Đê tại Đắk Lắk; thắp sáng ngọn lửa yêu nước tiếp nối cho khởi nghĩa N'Trang Gưh, N'Trang Lơng và cách mạng hiện đại

Bối cảnh lịch sử bùng nổ cuộc khởi nghĩa Ama Jhao

Cuối thế kỷ XIX, sau khi cơ bản áp đặt được ách bảo hộ lên vùng đồng bằng Nam Kỳ, Bắc Kỳ và Trung Kỳ, thực dân Pháp bắt đầu triển khai chiến lược thâm nhập và thôn tính vùng cao nguyên Tây Nguyên — địa bàn chiến lược nối liền Nam Đông Dương với Lào và vùng duyên hải miền Trung.

Chính sách thâm nhập cai trị của thực dân Pháp

Từ cuối thập niên 1880 đến thập niên 1890, dưới danh nghĩa các phái đoàn khảo sát địa lý, truyền giáo và mở đường thương mại từ vùng biển Nha Trang (Khánh Hòa), Tuy Hòa (Phú Yên) và từ lưu vực sông Mê Kông (Lào – Campuchia) tiến lên, thực dân Pháp đã liên tiếp cử các sĩ quan tình báo và viên chức thực dân như Pavie, Cupet, Yersin và đặc biệt là Công sứ Bourgeois tiến sâu vào vùng trung tâm cao nguyên Đắk Lắk. Tới năm 1899, sau khi ép buộc hoàn tất các hiệp ước phân định quyền quản lý Tây Nguyên và chuyển tòa Công sứ từ Bản Đôn (nơi có làng đảo Buôn Đôn Đắk Lắk bên dòng Sêrêpốk) về vùng đất Buôn Ma Thuột năm 1904, bộ máy cai trị thực dân bắt đầu dựng đồn bốt, thu thuế thân, bắt xâu làm đường và cưỡng bức các buôn làng phải thần phục.

Đối với cộng đồng người dân tộc Ê Đê và M'Nông trên cao nguyên Đắk Lắk — những cư dân từ bao đời nay vốn sống tự chủ trong các buôn làng mẫu hệ hòa thuận dưới sự điều chỉnh của luật tục cổ truyền Klei Bhiăn của người Ê Đê Đắk Lắk và tinh thần anh hùng thượng võ của sử thi Đam San và Khan Ê Đê Đắk Lắk — việc người Pháp tự ý phân chia đất rừng, bắt thanh niên đi phu mở đường Đông – Tây và thu nộp sản vật là sự xúc phạm nghiêm trọng tới quyền tự do thiêng liêng của cộng đồng. Cùng thời điểm ở miền xuôi Phú Yên vừa diễn ra cuộc khởi nghĩa Cần Vương oanh liệt của Thống soái Lê Thành Phương (1885–1887), khắp các cánh rừng đại ngàn Đắk Lắk đã sục sôi ý chí đứng lên chống ngoại xâm, chuẩn bị cho sự ra đời của khởi nghĩa Ama Jhao.

Uy tín của vị thủ lĩnh tại vùng Krông Pắc

Ngọn cờ quy tụ lòng dân trong cuộc khởi nghĩa Ama Jhao chính là vị đại tù trưởng Ama Jhao (sinh khoảng năm 1840 trong dòng họ mẫu hệ Ayũn danh giá, tên khai sinh là Y Yên Ayũn, khi có con trai đầu lòng tên là Y Jhao nên theo phong tục gọi tên theo con của người Ê Đê được tôn xưng là Ama Jhao — tức Cha của Jhao).

Trong xã hội truyền thống của người Ê Đê cuối thế kỷ XIX, Ama Jhao nổi tiếng khắp vùng trung tâm và phía đông cao nguyên Đắk Lắk là một bậc thủ lĩnh vừa giàu có (sở hữu hàng chục thớt voi, hàng trăm con trâu bò, nhiều chiêng ché quý, nồi đồng và nô tỳ trong nhà dài), vừa có tài ngoại giao rộng rãi, tính tình cương trực, hào hiệp và hết lòng bảo vệ dân nghèo trước nạn cướp bóc. Không những thông thuộc từng ngọn núi, con suối từ vùng huyện Krông Pắc, Ea Kar xuống tới đèo Phượng Hoàng (M'Đrắk) và vùng núi Vườn quốc gia Chư Yang Sin Đắk Lắk, ông còn có mối quan hệ gắn kết mật thiết với các tù trưởng lớn vùng hạ lưu sông Krông Ana như thủ lĩnh N'Trang Gưh (người lãnh đạo cuộc chiến đánh đuổi quân Xiêm năm 1887) và các thương nhân người Kinh dưới miền xuôi Phú Yên, Khánh Hòa.

Tổ chức lực lượng trong cuộc khởi nghĩa Ama Jhao

Ngay từ năm 1889–1890, khi những toán lính viễn chinh Pháp đầu tiên tìm cách đặt chân lên khảo sát mở đường từ Ninh Hòa (Khánh Hòa) qua đèo Phượng Hoàng vào vùng đất Krông Pắc – Buôn Ma Thuột, đại tù trưởng Ama Jhao đã kiên quyết cự tuyệt mọi sự mua chuộc của thực dân và chính thức dựng cờ phát động cuộc khởi nghĩa Ama Jhao.

Căn cứ địa buôn Ea Yông và liên minh tù trưởng

Trung tâm đầu não của cuộc khởi nghĩa Ama Jhao được đặt ngay tại đại bản doanh buôn Ea Yông và các buôn làng phụ cận nằm giữa vùng rừng núi hiểm trở thuộc huyện Krông Pắc ngày nay.

Không dừng lại ở phạm vi một buôn làng đơn lẻ, sức mạnh to lớn của khởi nghĩa Ama Jhao đến từ việc vị khoa trưởng dòng họ Ayũn đã tổ chức những lễ ăn thề kết nghĩa lớn bên ché rượu cần Ê Đê Đắk Lắk và tiếng ngân vang của cồng chiêng, tập hợp hàng chục tù trưởng người Ê Đê Kpă, Ê Đê Krung, Ê Đê Adham, Ê Đê Bih và người M'Nông từ vùng Cư Kuin, Krông Ana, hồ Lắk Đắk Lắk cho đến M'Đrắk, Cư M'gar cùng tham gia kháng Pháp.

Vũ khí bản địa và chiến thuật du kích rừng núi

Trong cuộc khởi nghĩa Ama Jhao, vũ khí trang bị của nghĩa quân chủ yếu dựa vào tri thức quân sự bản địa lâu đời của cư dân đại ngàn Tây Nguyên được nâng lên tầm nghệ thuật tác chiến lợi hại. Bên cạnh một số súng hỏa mai, súng kíp thu được hoặc trao đổi từ miền xuôi, vũ khí chủ lực khiến quân lính thực dân kinh hoàng nhất chính là những chiếc nỏ tên tẩm độc do các nghệ nhân Ê Đê chế tác từ gỗ quý cứng chắc kết hợp dây cung bằng sợi mây rừng bền dẻo (gắn liền với truyền thống khéo léo của nghề đan lát mây tre của người Ê Đê và M'Nông Đắk Lắk).

Không gian bản làng truyền thống của người Ê Đê giữa vùng đất đỏ bazan và rừng cây cao nguyên Đắk Lắk
Không gian bản làng truyền thống của người Ê Đê giữa vùng đất đỏ bazan và rừng cây cao nguyên Đắk Lắk
Giai đoạn lịch sửSự kiện & Hoạt động tác chiến tiêu biểu trong khởi nghĩa Ama JhaoĐịa bàn diễn ra tại Đắk LắkKết quả & Ý nghĩa lịch sử
Giai đoạn 1889 – 1894Đại tù trưởng Ama Jhao (Y Yên Ayũn) quy tụ các buôn làng vùng đông Buôn Ma Thuột lập rào làng chiến đấu, ngăn chặn các đoàn thám hiểm thực dânBuôn Ea Yông, vùng huyện Krông Pắc, đèo Phượng Hoàng (M'Đrắk)Làm thất bại âm mưu thâm nhập hòa bình và khảo sát mở đường Đông – Tây đợt đầu của Pháp
Giai đoạn 1895 – 1898Liên kết với các tù trưởng lưu vực sông Krông Ana, tổ chức phục kích các toán quân viễn chinh Pháp từ Bản Đôn và Khánh Hòa tiến vào trung tâm cao nguyênVùng rừng núi Krông Pắc, Cư Kuin, đường mòn đi Ninh Hòa – Khánh HòaGiữ vững quyền tự chủ hoàn toàn của hàng chục buôn làng người dân tộc Ê Đê suốt một thập niên
Năm 1899 – 1900Công sứ Pháp Bourgeois thiết lập bộ máy cai trị tại Đắk Lắk; nghĩa quân Ama Jhao đẩy mạnh tập kích các toán lính thu thuế và bắt phu làm đườngKhu vực Buôn Ma Thuột – Krông Pắc – Ea KarBiến vùng đông nam Đắk Lắk thành khu vực kháng chiến kiên cường nhất chống chính quyền thực dân
Giai đoạn 1901 – 1904Đỉnh cao cuộc khởi nghĩa: nghĩa quân liên tiếp phục kích tiêu diệt nhiều toán lính tuần tra, cắt đứt tuyến giao thông từ Buôn Ma Thuột xuống duyên hảiTrục đường Đông – Tây (tương ứng Quốc lộ 26 ngày nay) và vùng phụ cận Buôn Ma ThuộtLàm tê liệt kế hoạch bình định và thu thuế của tòa Công sứ Pháp vừa chuyển về Buôn Ma Thuột (1904)
Đầu năm 1905Thực dân Pháp tập trung binh lực lớn mở cuộc vây ráp tổng lực vào căn cứ buôn Ea Yông; khi không bắt được ông, chúng dùng kế giả vờ thương lượng hòa bìnhCăn cứ địa buôn Ea Yông (huyện Krông Pắc) và tòa Công sứ Buôn Ma ThuộtNghĩa quân chiến đấu dũng cảm gây nhiều tổn thất cho địch; Ama Jhao vì muốn tránh cho dân làng khỏi bị tàn sát đã nhận lời đến điểm hẹn
Tháng 03/1905Thực dân Pháp bội ước bắt giữ Ama Jhao khi ông tới đàm phán và sát hại ông trong nhà lao vào tháng 3 năm 1905Thị xã Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk LắkKhép lại 16 năm khởi nghĩa Ama Jhao, để lại tấm gương khí tiết bất khuất sáng ngời

Diễn biến các trận đánh trong khởi nghĩa Ama Jhao

Trải qua 16 năm kiên trì chiến đấu (1889–1905), cuộc khởi nghĩa Ama Jhao đã phát triển từ những hoạt động tự vệ giữ buôn làng ban đầu thành một phong trào kháng chiến vũ trang có quy mô rộng lớn khắp nửa phía đông cao nguyên Đắk Lắk.

Các trận phục kích trên tuyến đường Đông Tây

Năm 1899, sau khi viên Công sứ Pháp đầu tiên là Bourgeois đặt chân lên nắm quyền cai trị Đắk Lắk, một trong những ưu tiên hàng đầu của nhà cầm quyền thực dân là cưỡng bức hàng ngàn dân đinh người Ê Đê đi phát rừng, xẻ núi mở tuyến đường giao thông huyết mạch từ Buôn Ma Thuột đi qua địa bàn huyện Krông Pắc, vượt đèo Phượng Hoàng xuống Ninh Hòa (Khánh Hòa) để vận chuyển quân lính và hàng hóa.

Biến cố năm 1905 và tấm gương hy sinh bất khuất

Đầu năm 1904, sau khi dời tòa Công sứ từ Bản Đôn về trung tâm Buôn Ma Thuột (vùng đất gần buôn cổ Ako Dhông Buôn Ma Thuột và di tích Biệt điện Bảo Đại Buôn Ma Thuột ngày nay), thực dân Pháp coi việc dập tắt cuộc khởi nghĩa Ama Jhao là nhiệm vụ sống còn để củng cố bộ máy thống trị trên toàn tỉnh Đắk Lắk.

Thác nước Krông Kmar tung bọt trắng xóa dưới chân dãy núi Chư Yang Sin hùng vĩ trên cao nguyên Đắk Lắk
Thác nước Krông Kmar tung bọt trắng xóa dưới chân dãy núi Chư Yang Sin hùng vĩ trên cao nguyên Đắk Lắk

Ý nghĩa lịch sử to lớn của khởi nghĩa Ama Jhao

Mặc dù cuối cùng bị đàn áp do sự chênh lệch về vũ khí trang bị và thủ đoạn bội ước của thực dân vào mùa xuân năm 1905, cuộc khởi nghĩa Ama Jhao kéo dài suốt 16 năm ròng rã đã khắc sâu một dấu son chói lọi vào lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân các dân tộc Tây Nguyên và cả nước.

Ngọn lửa mở đường cho phong trào yêu nước Tây Nguyên

Trong tiến trình lịch sử cận hiện đại Việt Nam, khởi nghĩa Ama Jhao (1889–1905) chính là cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp có tổ chức quy mô lớn đầu tiên của đồng bào dân tộc Ê Đê trên cao nguyên Đắk Lắk.

Ngọn lửa bất khuất từ khởi nghĩa Ama Jhao vừa tạm lắng xuống năm 1905 thì chỉ vài năm sau, chính những bài học về liên minh buôn làng và chiến thuật du kích dùng nỏ tên tẩm độc của ông đã được người bạn chiến đấu năm xưa là đại tù trưởng N'Trang Gưh kế thừa xuất sắc trong cuộc khởi nghĩa lớn vùng hạ lưu sông Krông Ana – Buôn Choáh (1900–1914), tiếp nối bằng cuộc khởi nghĩa kéo dài suốt 24 năm của anh hùng N'Trang Lơng trên cao nguyên M'Nông (1912–1935) và phong trào đấu tranh của tù trưởng M'Đrắc. Đến khi ánh sáng của Đảng Cộng sản Việt Nam lan tỏa từ di tích Nhà đày Buôn Ma Thuột vào các buôn làng, truyền thống yêu nước từ thời Ama Jhao đã hòa vào dòng thác cách mạng giải phóng dân tộc dưới sự dẫn dắt của những người con ưu tú như Y Blốk Êban và Y Ngông Niê Kdăm, tiến tới đỉnh cao chiến thắng Buôn Ma Thuột 1975.

Tôn vinh di sản lịch sử trong văn hóa buôn làng

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày đại tù trưởng Ama Jhao hiến dâng trọn vẹn cuộc đời cho sự bình yên của đại ngàn, ký ức về cuộc khởi nghĩa Ama Jhao vẫn sống mãi trong lời kể klei khan bên bếp lửa nhà dài, trong nhịp chiêng ngân trầm hùng mùa lễ cúng bến nước người Ê Đê và lễ mừng lúa mới khắp vùng đất huyện Krông Pắc và thành phố Buôn Ma Thuột.

Ngày nay, vùng đất chiến trường buôn Ea Yông và huyện Krông Pắc đã trở thành vùng chuyên canh nông sản trù phú bậc nhất của tỉnh Đắk Lắk với những vườn sầu riêng, những đồi cà phê Buôn Ma Thuột và bơ sáp Đắk Lắk xanh ngút ngàn trong cuộc sống hòa bình, ấm no mà vị tù trưởng già từng hằng mơ ước.

Bảo tồn ký ức lịch sử về khởi nghĩa Ama Jhao

Trải qua hơn một thế kỷ kể từ những năm tháng chiến đấu kiên cường (1889–1905), âm hưởng của cuộc khởi nghĩa Ama Jhao vẫn sống mãi trong đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc vùng đông Đắk Lắk - Phú Yên.

Sưu tầm tư liệu truyền miệng và khảo sát địa danh

Nguồn tư liệu về khởi nghĩa Ama Jhao được các nhà sử học phục dựng từ sự đối chiếu chặt chẽ giữa văn khố với ký ức truyền miệng của các già làng Ê Đê, M'nông.

Phát huy truyền thống đoàn kết miền ngược miền xuôi

Bài học lịch sử lớn nhất từ cuộc khởi nghĩa Ama Jhao chính là sức mạnh của khối liên minh đoàn kết tự nguyện giữa đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên với các sĩ phu Cần Vương người Kinh vùng duyên hải Phú Yên, Khánh Hòa. Ngày nay, tinh thần bất khuất và nghĩa tình gắn bó miền ngược - miền xuôi từ khởi nghĩa Ama Jhao tiếp tục trở thành chất keo văn hóa gắn kết cộng đồng trên hành trình xây dựng vùng đất Tây Nguyên hòa bình và phát triển.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất