Bỏ qua đến nội dung

Làng đan lát Tuy An - Kỹ nghệ thúng chai bền bỉ cùng sóng gió miền duyên hải

Hình thành bên hạ lưu dòng sông Cái và tiếp giáp dải bờ biển sóng vỗ quanh năm, làng đan lát Tuy An là cái nôi sản sinh ra những chiếc thúng chai trứ danh, kết tinh từ nguồn tre cật dẻo dai và kỹ thuật chống thấm độc bản của những người thợ thủ công tài hoa miền Trung.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Chiếc thuyền thúng chai nan tre hoàn thiện của làng đan lát Tuy An vững chãi bên bờ biển

Dọc theo vùng hạ lưu sông nước và những bãi cát lộng gió miền duyên hải, hình ảnh những chiếc thúng tròn xoe phơi mình dưới nắng đã trở thành biểu tượng quen thuộc của cuộc sống ngư nghiệp. Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử mở đất, làng đan lát Tuy An vẫn âm thầm bảo tồn mạch nguồn di sản quý giá, nơi những người thợ thủ công gửi gắm tâm huyết và đôi bàn tay khéo léo để tạo tác nên những chiếc thuyền thúng vững vàng vượt qua sóng to gió lớn ngoài trùng khơi.

Cội nguồn trăm năm và không gian văn hóa làng đan lát Tuy An

Trong bức tranh kinh tế biển và sông ngòi miền Trung, nghề đan lát thủ công giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp nông ngư cụ phục vụ đời sống sản xuất của cư dân bản địa. Vùng đất Tuy An với hệ thống đầm phá, sông suối trù phú nối liền biển cả đã sớm trở thành trung tâm giao thương nhộn nhịp, tạo tiền đề cho sự hình thành và phát triển của những làng nghề đan lát danh tiếng lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Không gian làng nghề bên lưu vực sông Cái

Khởi nguồn từ thế kỷ XIX gắn với công cuộc khai phá bờ cõi của tiền hiền Lương Văn Chánh, xóm nghề đan lát hình thành tập trung tại thôn Phú Mỹ thuộc xã An Dân, thường được biết đến với tên gọi làng nghề đan thúng chai Phú Mỹ Tuy An Phú Yên. Vị trí địa lý đắc địa ven sông Cái hiền hòa không chỉ mang lại nguồn nước dồi dào mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận chuyển tre nứa từ miền núi rừng phía Tây đổ về bãi tập kết của làng buôn.

Không gian của làng đan lát Tuy An mang nét đẹp thanh bình đặc trưng của làng quê duyên hải với những rặng tre xanh rợp bóng, sân phơi ngập tràn nan tre óng ả và mùi hương dầu rái ngai ngái lan tỏa trong gió sớm. Nằm cận kề danh thắng cầu gỗ Ông Cọp Tuy An Phú Yên và di tích cổ kính nhà thờ Mằng Lăng Tuy An Phú Yên, làng nghề thúng chai là điểm kết nối văn hóa độc đáo giữa hệ thống di sản kiến trúc với nếp sống lao động mộc mạc của cư dân xóm chài.

Chiếc thúng chai trong đời sống ngư dân biển

Đối với người dân miền biển, chiếc thúng chai không đơn thuần là một vật dụng sinh hoạt mà là người bạn đồng hành sống chết có nhau trong mỗi chuyến hải trình. Là một phương tiện đánh bắt ven bờ vô cùng cơ động, thúng chai giúp ngư dân dễ dàng di chuyển qua các rạn đá ngầm hiểm trở tại Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên, giăng lưới bắt cá tôm trên sóng nước đầm Ô Loan Tuy An Phú Yên hay trung chuyển hải sản từ tàu lớn vào bờ an toàn.

Nhờ cấu trúc hình bán cầu tròn trịa, thúng chai có khả năng lướt trên đầu ngọn sóng dữ mà không bị lật úp, mang lại sự an tâm tuyệt đối cho ngư dân khi đối mặt với biển khơi. Truyền thống cha truyền con nối tại làng nghề thúng chai Phú Mỹ đã đào tạo nên những người thợ có con mắt tinh tường và đôi bàn tay chai sần, thấu hiểu tường tận đặc tính của từng cây tre để tạo ra những sản phẩm có tuổi thọ lên tới hàng chục năm chịu mặn.

  • Địa bàn phân bố cốt lõi: Thôn Phú Mỹ, xã An Dân dọc triền sông Cái hạ lưu.
  • Sản phẩm đặc trưng: Thuyền thúng chai đi biển, thúng mủng, rổ rá, cần xé đựng hải sản.
  • Đặc tính kỹ thuật: Thân đan từ nan tre cật, uốn cạp mây rừng và quét nhựa chống thấm độc bản.
  • Thị trường cung ứng: Phục vụ ngư dân dọc dải duyên hải miền Trung và xuất khẩu du lịch quốc tế.
Hai nghệ nhân ngồi trong lòng thúng chai vót nẹp và uốn cạp nan tre tại làng đan lát Tuy An
Hai nghệ nhân ngồi trong lòng thúng chai vót nẹp và uốn cạp nan tre tại làng đan lát Tuy An

Kỹ nghệ đan lát và quy trình tạo tác thúng làng đan lát Tuy An

Để hoàn thành một chiếc thúng chai đạt chuẩn kỹ thuật có thể đương đầu với sóng biển dữ dội, người thợ phải trải qua chuỗi công đoạn vô cùng công phu kéo dài từ 5 đến 7 ngày. Mỗi bước đi từ việc tuyển lựa cây tre trên rừng, pha nan, vót bóng cho đến đan cài đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, sức khỏe dẻo dai và trình độ tay nghề bậc thầy của người thợ đan.

Tuyển chọn tre mỡ và kỹ thuật vót nan

Chất lượng của một chiếc thúng chai phụ thuộc phần lớn vào khâu tuyển chọn nguyên liệu đầu vào. Những người thợ tại làng đan lát Tuy An chỉ tin dùng nguồn tre cật ven sông Cái, ưu tiên loại tre mỡ hoặc tre gai đã đủ tuổi già từ 3 đến 4 năm, gióng thẳng tắp, thịt dày và không bị sâu mọt đục khoét. Tre sau khi hạ xuống được chặt bỏ cành nhánh, đem ngâm dưới bùn nước sông suốt nhiều tuần để loại bỏ chất đường tự nhiên, giúp nan tre dẻo dai và không bị mối mọt tấn công.

Sau công đoạn ngâm nước, người thợ tiến hành chẻ tre và vót nan bằng những con dao rựa chuyên dụng sắc bén. Kỹ thuật vót nan đòi hỏi người thợ phải lấy trọn vẹn phần cật tre ngoài cùng cứng chắc nhất, loại bỏ phần ruột xốp mềm. Từng sợi nan được vót nhẵn bóng, có độ dày đồng đều và bề rộng chuẩn xác, sau đó đem phơi qua vài con nắng giòn để nan khô kiệt, sẵn sàng bước vào công đoạn đan cài phức tạp.

Đan mê thúng và nắn phom hầm đất

Công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao nhất trong toàn bộ quy trình là kỹ thuật đan mê thúng thủ công. Người thợ trải các sợi nan đan lóng ba, lóng mốt đan xen khít khao trên nền đất phẳng, tạo thành một tấm mê thúng hình tròn rộng lớn có đường kính từ 2 đến 3 mét. Các sợi nan đan cài vào nhau chặt chẽ đến mức gần như không có kẽ hở, tạo nên một kết cấu chịu lực đàn hồi vô cùng vững chắc.

Điểm độc đáo chỉ có tại làng đan lát Tuy An là kỹ thuật tạo hình thúng trong hầm đất có khuôn hình lòng chảo đào sẵn dưới đất. Người thợ đào một hố tròn sâu vừa tầm chiếc thúng, đặt tấm mê thúng vào giữa lòng hầm rồi dùng sức người kết hợp các đòn bẩy gỗ và dây thừng nẹp chặt để ép các mép nan uốn cong theo độ cong của hầm. Quá trình nắn phom này đòi hỏi sức mạnh cơ bắp và sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhiều thợ thuyền để lòng thúng tròn đều tăm tắp, không bị méo mó hay gãy gập các thanh nan tre.

Bước quy trìnhNguyên vật liệu và dụng cụThao tác kỹ thuật và yêu cầu chất lượng
Chọn và xử lý treTre mỡ già ven sông và nước bùn ngâmĐốn tre đủ tuổi, ngâm bùn chống mọt và phơi ráo nước tự nhiên
Chẻ và vót nan treDao rựa chuyên dụng, đá mài nhẵnLấy trọn phần cật ngoài, vót nan đều tăm tắp, láng bóng không xước xát
Đan mê thúng trònNan tre cật khô và búa gỗ gõ nẹpThực hiện kỹ thuật đan mê thúng thủ công lóng ba, khít chặt không kẽ hở
Nắn phom lòng chảoHầm đất khuôn tròn, đòn bẩy gỗ và dây néoTiến hành tạo hình thúng trong hầm đất, uốn cong mê thúng thành khối tròn chuẩn xác

Bí quyết chống thấm nước mặn độc bản tại làng đan lát Tuy An

Sau khi mê thúng đã được định hình thành khối lòng chảo hoàn chỉnh, chiếc thúng bước vào giai đoạn gia cố cơ học và xử lý chống thấm nước mặn. Đây chính là bí quyết gia truyền làm nên thương hiệu vang danh khắp cả nước của thúng chai Tuy An, giúp sản phẩm có thể ngâm mình dưới nước biển mặn chát quanh năm suốt tháng mà không hề bị rò rỉ hay mục nát.

Uốn cạp và lộng vành thúng bằng mây

Để giữ cho miệng thúng luôn giữ vững hình tròn và không bị biến dạng khi va đập vào mạn thuyền lớn hay rạn đá ven bờ, người thợ tiến hành làm vành cạp thúng bằng tre già kết hợp dây mây rừng dẻo dai. Vành cạp gồm hai thanh tre đực uốn tròn ôm sát mép ngoài và mép trong của miệng thúng, kẹp chặt phần đầu nan tre lại với nhau.

Công đoạn lộng cạp đòi hỏi sự khéo léo phi thường của người thợ đan. Sử dụng những sợi dây mây rừng dài tuốt mỏng rút từ rừng sâu, người thợ dùng đục dùi lỗ qua lớp tre dày rồi luồn dây mây thắt nút hình con rết quanh toàn bộ chu vi miệng thúng. Từng mối nối mây được kéo căng hết cỡ, vừa tạo điểm nhấn mỹ thuật thủ công mộc mạc, vừa khóa chặt khung vành thành một khối liên kết siêu bền, có thể chịu được tải trọng hàng trăm kilôgam hải sản mỗi chuyến ra khơi.

Trát phân bò kết hợp quét dầu rái chai

Bí quyết kỳ diệu làm nên khả năng chống thấm tuyệt đối của thúng chai Tuy An nằm ở công thức trát phân bò tươi và dầu rái cổ truyền của cha ông để lại. Người thợ thu gom phân bò tươi nguyên chất từ các đàn bò thả rông trên đồi cỏ, hòa trộn kỹ rồi dùng bàn tay xoa đều nhiều lớp lên cả mặt trong lẫn mặt ngoài của mê thúng. Các hạt chất xơ mịn trong phân bò sẽ lấp đầy mọi khe hở li ti giữa các sợi nan tre, sau đó phơi nắng thật khô để tạo thành lớp màng đệm tự nhiên cách nhiệt và bám dính cực tốt.

Khi lớp phân bò đã khô cứng và không còn mùi hôi, công đoạn hoàn thiện quyết định là quét nhựa dầu rái khai thác từ thân cây dầu rái trên rừng đại ngàn. Lớp dầu rái sánh đặc được đun nóng rồi quét phủ từ 3 đến 4 lớp lên bề mặt thúng, mỗi lớp quét cách nhau vài ngày phơi nắng. Dầu rái ngấm sâu vào từng thớ tre và lớp màng xơ, tạo nên một lớp vỏ bóng màu nâu sẫm trơn láng, kháng nước mặn tuyệt hảo và chống chịu được sự ăn mòn khắc nghiệt của muối biển miền Trung.

Nghệ nhân dùng chổi dài quét lớp dầu rái chống thấm nước mặn trên sân thúng làng đan lát Tuy An
Nghệ nhân dùng chổi dài quét lớp dầu rái chống thấm nước mặn trên sân thúng làng đan lát Tuy An

Giá trị văn hóa biển và sức sống bền bỉ làng đan lát Tuy An

Bên cạnh giá trị sử dụng to lớn đối với ngành ngư nghiệp, thúng chai do bàn tay thợ Tuy An làm ra còn là một tác phẩm nghệ thuật dân gian độc đáo, chứa đựng triết lý ứng xử hòa hợp với thiên nhiên và bản lĩnh kiên cường của cư dân miền duyên hải trước phong ba bão táp.

Nông cụ thích ứng bền bỉ với sóng gió

Trong lịch sử chinh phục biển khơi của người Việt, sự ra đời của chiếc thuyền thúng là một sáng tạo kỹ thuật tuyệt vời thích ứng hoàn hảo với điều kiện địa hình bờ biển nhiều bãi ngang và đá ngầm. Khác với những con thuyền gỗ đáy nhọn dễ bị mắc cạn hay lật úp khi gặp sóng lừng gần bờ, chiếc thúng tròn của làng đan lát Tuy An có thể xoay chuyển linh hoạt theo mọi hướng gió, dễ dàng kéo lên bờ cát tránh bão mà không cần bến bãi neo đậu cầu kỳ.

Vật dụng đan lát mộc mạc này đã gắn bó mật thiết với các lễ hội sông nước truyền thống trong vùng, tiêu biểu như những cuộc đua thúng gay cấn trên đầm Ô Loan hay lễ hội cầu ngư tạ ơn thần Nam Hải. Hình ảnh chiếc thúng chai sừng sững bên cạnh di tích lịch sử Thành An Thổ Tuy An Phú Yên hay vẻ đẹp thanh tịnh của chùa Đá Trắng Tuy An Phú Yên đã tạo nên một tổng thể không gian văn hóa giàu bản sắc, kết nối hài hòa giữa truyền thống đánh bắt và đời sống tâm linh của cư dân bản địa.

Gìn giữ di sản thủ công và phát triển du lịch

Trong bối cảnh vật liệu công nghiệp hiện đại như thuyền nhựa composite xuất hiện ngày càng nhiều, các nghệ nhân tâm huyết tại địa phương vẫn kiên trì bám trụ với nghề tổ. Thúng chai tre truyền thống vẫn khẳng định ưu thế vượt trội về độ êm ái khi lướt sóng, không gây ồn xua đuổi đàn cá và đặc biệt an toàn, thân thiện với môi trường sinh thái đại dương.

Ngày nay, cùng với làng nghề tráng bánh tráng Hòa Đa Phú Yên, xóm thúng chai Phú Mỹ đã trở thành điểm đến tham quan trải nghiệm hấp dẫn trên bản đồ du lịch di sản. Nhiều du khách quốc tế tìm về tận xưởng để tận mắt chiêm ngưỡng các công đoạn đan lát, chụp ảnh lưu niệm và đặt mua những chiếc thúng thu nhỏ làm quà lưu niệm. Thông qua cổng thông tin Đắk Lắk NSSC, những giá trị tinh hoa của nghề thủ công mây tre truyền thống tiếp tục được vinh danh và lan tỏa, thắp sáng niềm tự hào về đôi bàn tay khéo léo của người thợ Việt Nam.

  • Giá trị kinh tế sinh thái: Tạo phương tiện đánh bắt thân thiện môi trường và thu hút khách du lịch.
  • Biểu tượng văn hóa: Đại diện cho ý chí quật cường và tinh thần bám biển của ngư dân duyên hải.
  • Tiềm năng hội nhập: Xuất khẩu thúng chai phục vụ các khu nghỉ dưỡng sinh thái cao cấp thế giới.
  • Định hướng phát triển: Kết hợp truyền dạy nghề cho thanh niên và bảo tồn nguồn tre cật tự nhiên.

Nhìn những chiếc thúng chai vững vàng chao nghiêng trên ngọn sóng biếc giữa ánh hoàng hôn buông xuống mặt biển, ta càng thêm khâm phục trí tuệ dân gian của các thế hệ tiền nhân. Trải qua bao dâu bể của thời gian, làng đan lát Tuy An vẫn lặng lẽ giữ lửa cho nghề, chắt lọc tinh hoa từ cây tre hạt ngọc của đất trời để cùng ngư dân cưỡi sóng ra khơi, khẳng định chủ quyền và sức sống bất diệt của văn hóa biển đảo quê hương.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất