Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Đầm Ô Loan - Sức sống sông nước ngày xuân trên mặt đầm Tuy An

Khởi nguồn từ đời sống ngư nghiệp lâu đời bên vùng đầm nước lợ trù phú của đất Tuy An, lễ hội Đầm Ô Loan là ngày hội văn hóa truyền thống đầu xuân tôn vinh tinh thần thượng võ, lòng tri ân biển cả và khát vọng bình yên của cộng đồng cư dân ven đầm.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đội thuyền rồng nam mặc áo phao cam hăng hái khua mái dầm tranh tài trên mặt nước lễ hội Đầm Ô Loan dưới chân cầu Long Phú

Mỗi độ xuân về khi tiết trời miền duyên hải Nam Trung Bộ bắt đầu ấm dần trong nắng mới, mặt nước mênh mông dưới chân đèo Quán Cau lại rộn rã tiếng trống chầu và sắc cờ hội rực rỡ của lễ hội Đầm Ô Loan. Không chỉ là cuộc hội ngộ đầu năm của những tay chèo thiện nghệ, sự kiện này còn kết tinh chiều sâu lịch sử, tín ngưỡng dân gian và bản sắc văn hóa đặc trưng của ngư dân vùng đầm phá.

Cội nguồn lịch sử và không gian văn hóa của lễ hội Đầm Ô Loan

Sự hình thành của lễ hội qua hàng trăm năm gắn liền với lịch sử mở cõi và quá trình thích ứng cùng thiên nhiên của bao thế hệ cư dân quanh vùng đầm nước lợ Tuy An. Giữa cảnh sắc sơn thủy hữu tình của danh thắng cấp quốc gia, ngày hội xuân đã trở thành sợi dây tâm linh kết nối con người với di sản quê hương.

Mạch nguồn tín ngưỡng cư dân ven đầm Tuy An

Theo dòng chảy lịch sử từ thời công cuộc khai khẩn Phú Yên do tiền hiền Lương Văn Chánh khởi xướng cuối thế kỷ mười sáu, những xóm chài đầu tiên đã quần tụ quanh bờ đầm Ô Loan Tuy An Phú Yên. Đầm nước lợ rộng hơn một nghìn năm trăm héc ta này nằm ở điểm giao thoa giữa sông Cái và cửa biển Tân Quy, kề cận di tích lịch sử Thành An Thổ Tuy An Phú Yên, cổ tự chùa Đá Trắng Tuy An Phú Yên, kiến trúc nhà thờ Mằng Lăng Tuy An Phú Yên và nhịp cầu gỗ Ông Cọp Tuy An Phú Yên.

Đối với cư dân các xã ven đầm như An Cư, An Hiệp, An Hải, An Hòa Hải và An Ninh Đông — vùng đất in đậm khí phách chí sĩ Lê Thành Phương — mặt nước Ô Loan là chiếc nôi nuôi sống bao thế hệ bằng nghề đánh bắt thủy sản. Trước sự hào phóng của thiên nhiên cùng thử thách của sóng gió, ngư dân đã gửi gắm lòng biết ơn vào các vị thần bảo hộ sông nước thông qua lễ hội Đầm Ô Loan. Từ những buổi tế lễ cầu mùa tại các lăng miếu ven bờ và các cuộc đua ghe thử sức trai tráng, sinh hoạt văn hóa này đã phát triển thành một di sản văn hóa sông nước tiêu biểu của vùng duyên hải.

Thời khắc khai hội vào mùng bảy tháng Giêng

Theo lệ cổ truyền được gìn giữ qua nhiều thế hệ, lễ hội Đầm Ô Loan chính thức diễn ra vào ngày mùng bảy tháng Giêng âm lịch hằng năm, ngay sau khi các gia đình ngư dân hoàn tất nghi thức cúng hạ nêu khép lại Tết Nguyên đán. Thời điểm này mở đầu cho một chu kỳ lao động ngư nghiệp mới, khi tiết trời mùa xuân trong trẻo, mặt nước phẳng lặng và ngọn gió xuân thổi nhẹ từ biển Đông.

Tuy ngày hội chính bùng nổ vào sáng mùng bảy, nhưng không khí chuẩn bị của cư dân các xã ven đầm đã bắt đầu từ chiều mùng sáu Tết tại bến nước dưới chân cầu Long Phú thuộc xã An Cư. Khắp các ngả đường dẫn về bờ đầm, cờ ngũ sắc và cờ Tổ quốc tung bay phấp phới, hòa cùng âm thanh rộn rã của tiếng trống chầu gọi mời người dân bản địa và du khách thập phương về dự hội.

  • Không gian tổ chức: Mặt nước và bến bờ quanh chân cầu Long Phú thuộc thắng cảnh đầm Ô Loan.
  • Thời gian định kỳ: Khai lễ từ mùng sáu và đua thuyền vào sáng mùng bảy tháng Giêng âm lịch.
  • Chủ thể tham gia: Ngư dân và vận động viên thuộc cư dân các xã ven đầm Tuy An.
  • Giá trị cốt lõi: Kết hợp hài hòa giữa nghi thức cầu ngư đầu xuân và thể thao sông nước.

Nghi thức tâm linh cổ truyền mở màn lễ hội Đầm Ô Loan

Trước khi những mái dầm rẽ sóng tranh tài trên mặt đầm xanh biếc, phần lễ trang nghiêm giữ vai trò định hình chiều sâu tâm linh cho sự kiện. Từng nghi thức tế tự cổ truyền đều phản ánh lòng thành kính của ngư dân đối với các bậc tiền nhân cùng chư vị thần linh miền sông biển.

Lễ rước sắc thần và tế lễ tại lăng Ông

Từ rạng sáng ngày mùng sáu kéo dài đến đầu giờ sáng ngày mùng bảy Tết, các vị bô lão đại diện cho cư dân các xã ven đầm trong trang phục áo dài khăn đóng trang trọng cử hành nghi thức cầu ngư đầu xuân tại đình cổ và lăng Ông Nam Hải sát mép nước. Mang sắc thái riêng của vùng đầm phá bán kín so với lễ hội Cầu ngư Phú Yên ở các vạn chài cửa biển gần Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên, phần lễ tại đầm Ô Loan vừa tôn thờ cá Ông vừa tưởng nhớ công đức Thủy Long thần nữ, Thiên Y A Na và các bậc tiền hiền mở đất.

Trong làn khói trầm hương quyện tỏa cùng tiếng nhạc lễ bát âm, đoàn rước sắc thần tiến bước từ đình làng ra lễ đài ven đầm. Mâm lễ vật dâng cúng trong lễ hội Đầm Ô Loan được chuẩn bị chu đáo từ những sản vật quê hương như hương hoa, trầu cau, xôi nếp mới, những tập bánh tráng Hòa Đa Phú Yên dẻo thơm cùng chén nước mắm Gành Đỏ Phú Yên sóng sánh. Vị chánh tế thay mặt dân làng kính cẩn đọc văn chúc, bày tỏ lòng tri ân trước sự che chở của thần linh suốt năm qua.

Ước vọng mưa thuận gió hòa của làng chài

Mỗi lời văn tế ngân lên trong nghi thức cầu ngư đầu xuân đều gửi gắm ước vọng của cộng đồng ngư dân về một năm mới quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mặt đầm êm ả và nguồn lợi thủy sản dồi dào. Đối với những gia đình gắn bó với nghề hạ đăng, thả lưới và lặn bắt danh phẩm sò huyết đầm Ô Loan dưới lớp bùn khoáng đáy đầm, sự bình yên của mặt nước chính là nguồn mạch bảo đảm cuộc sống ấm no.

Nghi thức dâng hương và rước nước đầu xuân tại lễ hội Đầm Ô Loan còn mang ý nghĩa giáo dục thế hệ trẻ về thái độ tôn trọng tự nhiên, khai thác đi đôi với bảo vệ hệ sinh thái đầm nước lợ. Sau khi hồi trống khai hội vang lên từ lễ đài và các bô lão thực hiện nghi thức điểm nhãn cho thuyền rồng, không gian tâm linh chuyển sang bầu không khí hội xuân sôi động, nơi tinh thần thượng võ vùng biển tỏa sáng.

Các vận động viên mặc áo phao cam chuẩn bị xuất phát bên những mũi thuyền chạm đầu rồng rực rỡ tại lễ hội Đầm Ô Loan
Các vận động viên mặc áo phao cam chuẩn bị xuất phát bên những mũi thuyền chạm đầu rồng rực rỡ tại lễ hội Đầm Ô Loan

Những màn tranh tài dậy sóng tạo nên lễ hội Đầm Ô Loan

Điểm nhấn cuốn hút hàng vạn người dân và du khách đứng chật kín hai bên bờ đầm cùng trên mặt cầu Long Phú là các nội dung thi đấu thể thao dưới nước mang đậm hơi thở lao động ngư nghiệp. Tất cả các phương tiện mưu sinh hằng ngày của ngư dân đều hóa thân thành những đường đua gay cấn, phô diễn kỹ năng làm chủ sóng nước.

Nhịp chèo thuyền rồng và đua sõng lưới quyết liệt

Tâm điểm bùng nổ nhất trong phần hội của lễ hội Đầm Ô Loan là nội dung đua thuyền rồng truyền thống dành cho các đội nam và nữ tuyển chọn từ cư dân các xã ven đầm. Những chiếc thuyền rồng thon dài được sơn phết sắc vàng, đỏ, xanh lam với phần đầu rồng chạm khắc uy nghi. Trên mỗi chiếc thuyền rồng, hơn hai mươi tay chèo mặc áo phao đồng bộ ngồi thành hai hàng dọc, lắng nghe từng nhịp còi điều khiển của người cầm lái nơi mũi thuyền.

Khi hiệu lệnh xuất phát vang lên, hàng chục mái dầm gỗ đồng loạt cắm sâu xuống làn nước xanh, tạo nên những dải bọt trắng xóa và đẩy con thuyền lao vút đi giữa tiếng hò reo. Song hành cùng thuyền rồng là nội dung đua sõng lưới nam nữ kịch tính — loại thuyền nhỏ dáng thon dài vốn được ngư dân dùng để giăng lưới đánh cá trên đầm. Trong phần thi đua sõng lưới nam nữ, sự phối hợp ăn ý giữa các cặp vận động viên khi bứt tốc và kỹ thuật nghiêng mình ôm cua qua phao tiêu đã thể hiện trọn vẹn tinh thần thượng võ vùng biển kiên cường, khéo léo.

Nghệ thuật lắc thúng chai và quăng chài điêu luyện

Bên cạnh tốc độ của thuyền rồng và sõng lưới, lễ hội Đầm Ô Loan còn mang đến những tràng pháo tay không ngớt qua phần thi lắc thúng chai trên mặt đầm và trình diễn quăng chài bắt cá. Những chiếc thúng tròn tham gia tranh tài đều là sản phẩm thủ công đan từ tre cật già và trét dầu rái chống thấm nước bởi bàn tay của nghệ nhân làng nghề đan thúng chai Phú Mỹ Tuy An Phú Yên cùng truyền thống mây tre của làng đan lát Tuy An.

Việc điều khiển chiếc thúng tròn không có bánh lái tiến thẳng về phía trước đòi hỏi kinh nghiệm và sự dẻo dai của đôi tay lẫn phần hông người ngư phủ. Trong nội dung lắc thúng chai trên mặt đầm, các vận động viên đứng vững giữa lòng thúng, dùng một mái dầm vừa khua nước theo hình số tám vừa nhịp nhàng lắc mạnh vành thúng để tạo lực đẩy lướt nhanh trên sóng. Xen kẽ giữa các lượt đua là màn thi quăng chài trên sõng câu, nơi những ngư dân lão luyện đứng ở mũi thuyền tung tấm lưới chì bung tròn đều đặn trước khi chụp xuống mặt nước, tái hiện vẻ đẹp lao động trong một di sản văn hóa sông nước sống động.

Nội dung tranh tàiPhương tiện và lực lượng vận động viênKỹ năng trình diễn và ý nghĩa văn hóa
Đua thuyền rồngThuyền chạm đầu rồng truyền thống trong phần đua thuyền rồng truyền thốngPhối hợp đồng đội theo tiếng trống chầu, biểu trưng sức mạnh đoàn kết làng chài
Đua sõng lưới đôiThuyền sõng lưới thon dài đặc trưng dành cho đua sõng lưới nam nữGiữ thăng bằng trên ghe nhỏ, bứt tốc nhanh và xoay mũi thuyền qua cột tiêu
Bơi và lắc thúng chaiThúng tròn tre trét dầu rái thực hiện màn lắc thúng chai trên mặt đầmDùng lực cổ tay và hông lắc vành thúng tạo đà lướt thẳng trên sóng nước
Thi quăng chàiNgư dân đứng trên mũi sõng nhỏ tung chài đánh bắt thủy sản truyền thốngTôn vinh sự khéo léo trong nghề chài lưới của cư dân các xã ven đầm Tuy An
Các đội thuyền rồng nữ đồng loạt khua mái chèo rẽ sóng dưới cờ Tổ quốc tung bay trong lễ hội Đầm Ô Loan đầu xuân
Các đội thuyền rồng nữ đồng loạt khua mái chèo rẽ sóng dưới cờ Tổ quốc tung bay trong lễ hội Đầm Ô Loan đầu xuân

Sức lan tỏa cộng đồng và bảo tồn lễ hội Đầm Ô Loan

Vượt ra ngoài khuôn khổ của một giải đấu thể thao quần chúng đầu năm, ngày hội trên mặt đầm Ô Loan là không gian văn hóa tổng hòa nơi các loại hình nghệ thuật dân gian xứ Nẫu cùng hội tụ. Sức sống bền bỉ của lễ hội đã góp phần cố kết cộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống.

Không gian diễn xướng dân gian và tình làng nghĩa xóm

Trong suốt những ngày diễn ra lễ hội Đầm Ô Loan, không gian ven bờ đầm và các sân đình quanh vùng còn rộn ràng bởi chuỗi hoạt động diễn xướng dân gian. Sau những giờ phút cổ vũ cuồng nhiệt dưới nắng xuân cho các màn đua thuyền rồng truyền thống hay lắc thúng chai trên mặt đầm, người dân và du khách lại quây quần bên các chòi tre để thưởng thức những câu hô thai mộc mạc của nghệ thuật hội Bài chòi dân gian Phú Yên — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Cùng với tiếng trống bài chòi, các đêm hội ven đầm còn vang vọng nhịp điệu hào sảng của những trò chơi tập thể như kéo co, đẩy gậy, bắt vịt trên đầm. Vào dịp hội xuân mùng bảy tháng Giêng âm lịch, mọi nhà quanh đầm đều mở rộng cửa đón khách phương xa về chung vui trong tình làng nghĩa xóm ấm áp. Sự giao hòa giữa nghi lễ tâm linh, thể thao sông nước và nghệ thuật dân gian đã biến lễ hội Đầm Ô Loan thành bức tranh văn hóa đa sắc màu, sánh đôi cùng lễ hội sông nước Đà Nông Đông Hòa Phú Yên tạo nên hai điểm nhấn hội xuân sông nước tiêu biểu.

Gìn giữ bản sắc hội xuân sông nước bền vững

Trải qua nhiều thập niên duy trì và nâng tầm quy mô tổ chức, lễ hội Đầm Ô Loan luôn giữ vững cốt lõi nguyên bản của một lễ hội dân gian do cộng đồng ngư dân làm chủ thể sáng tạo. Chính quyền địa phương cùng ngành văn hóa luôn chú trọng bảo tồn tính trang nghiêm của nghi thức cầu ngư đầu xuân, đồng thời duy trì các môn thi đấu gắn với phương tiện đánh bắt cổ truyền nhằm nuôi dưỡng tinh thần thượng võ vùng biển cho thế hệ trẻ.

Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu số và lan tỏa văn hiến bản địa, chuyên trang Đắk Lắk NSSC đóng vai trò kết nối, lưu trữ tư liệu chuẩn xác về hệ thống danh thắng, làng nghề và lễ hội cổ truyền phục vụ nghiên cứu văn hóa bền vững. Thông qua việc gìn giữ di sản văn hóa sông nước gắn với bảo vệ môi trường sinh thái mặt đầm, cộng đồng cư dân nơi đây đang tiếp tục viết tiếp câu chuyện tự hào về một vùng đầm phá giàu truyền thống.

  • Gắn kết cộng đồng: Quy tụ các thôn xóm ven đầm cùng chuẩn bị thuyền đua, tập luyện và cổ vũ trong tinh thần thượng võ.
  • Bảo tồn nghề cổ truyền: Giữ gìn kỹ năng chèo thuyền, lắc thúng chai và quăng chài qua các nội dung thi đấu thực tế.
  • Lan tỏa diễn xướng dân gian: Kết hợp không gian đua thuyền với hát bài chòi, hò bá trạo và trò chơi dân gian đầu xuân.
  • Giữ gìn sinh thái đầm phá: Nhắc nhở cộng đồng bảo vệ nguồn nước và hệ sinh thái của danh thắng quốc gia đầm Ô Loan.

Khép lại ngày hội xuân rộn rã vào chiều mùng bảy tháng Giêng âm lịch, dư âm của tiếng trống thúc dầm và những nụ cười rạng rỡ của các tay chèo vẫn còn ngân vang trên sóng nước Tuy An. Với sự hòa quyện giữa nghi thức cầu ngư đầu xuân thành kính và những màn đua thuyền rồng truyền thống, lắc thúng chai trên mặt đầm kịch tính, lễ hội Đầm Ô Loan mãi là biểu tượng rực rỡ cho sức sống mãnh liệt của cư dân miền sông nước Nam Trung Bộ.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất