Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên - Tuyệt tác địa chất bazan triệu năm bên bờ biển Tuy An
NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nhìn từ độ cao hàng trăm mét xuống mặt nước xanh ngắt của vùng vịnh phía bắc Tuy Hòa, Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên gây ấn tượng mạnh mẽ bởi cấu trúc hình học tự nhiên tựa một tổ ong khổng lồ vươn mình đón sóng. Không mang dáng vẻ ngẫu nhiên như những bãi đá trầm tích thông thường, danh thắng này được kiến tạo từ quá trình nguội lạnh đột ngột của dòng dung nham cổ sinh, tạo nên diện mạo kiến trúc lăng trụ độc bản giữa đại dương.
Vị trí địa lý và hình thái bờ biển của Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên
Nằm trên dải bờ biển khúc khuỷu giàu giá trị cảnh quan của miền Trung, Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên sở hữu vị trí địa lý đặc biệt khi vừa tiếp giáp biển khơi, vừa nằm gần hệ thống đầm vịnh kín gió. Không gian địa hình nơi đây phản ánh rõ nét sự giao thoa giữa các dãy đồi đá lửa chạy sát mép nước với thềm lục địa ven bờ đầy nắng gió.
Tọa độ không gian tại xã biển An Ninh Đông
Về mặt địa giới hành chính truyền thống, danh thắng Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên tọa lạc tại thôn Phú Hạnh thuộc xã An Ninh Đông, huyện Tuy An, cách trung tâm đô thị Tuy Hòa khoảng hơn ba mươi kilômét về hướng bắc. Khu vực bờ biển xã An Ninh Đông nằm trên một bán đảo nhỏ nhô ra Biển Đông, phía bắc hướng về cửa biển của vịnh Xuân Đài Phú Yên và phía nam kết nối trực tiếp với vùng đầm phá trù phú của đầm Ô Loan Tuy An Phú Yên. Nhờ địa thế vươn ra ngoài khơi như một mũi thuyền đá vững chãi, thôn Phú Hạnh từ lâu đã trở thành điểm hội tụ của các luồng hải lưu ven bờ và gió mùa đông bắc lẫn gió phơn tây nam.
Trên trục giao thông kết nối các di sản vùng duyên hải huyện Tuy An, hành trình dẫn về Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên đi qua khu vực nhà thờ Mằng Lăng Tuy An Phú Yên cổ kính, di tích chùa Đá Trắng Tuy An Phú Yên cùng nhịp cầu gỗ Ông Cọp Tuy An Phú Yên bắc ngang mặt nước phẳng lặng. Sự liền mạch về mặt không gian địa lý giữa hạ lưu sông Cái, vùng đầm nước lợ và bờ biển đá bazan đã tạo cho vùng đất xã An Ninh Đông một cấu trúc sinh thái đa tầng độc đáo.
Địa hình ghềnh đá vươn ra vùng biển Tuy An
Xét về quy mô hình thái học bờ biển, khối đá trung tâm của Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên có chiều rộng khoảng năm mươi mét và trải dài hơn hai trăm mét vươn thẳng ra phía biển khơi. Toàn bộ bề mặt ghềnh đá nghiêng thoai thoải từ sườn đồi đất đỏ xuống thềm nước biển, tạo thành một bậc thềm tự nhiên gồm hơn ba mươi lăm nghìn cột đá xếp khít vào nhau. Khi thủy triều xuống thấp, phần chân ghềnh lộ rõ những tảng đá lục giác nằm ngang sát mặt nước như những chồng đĩa gốm cổ.
Nhìn từ góc độ địa mạo học, cấu trúc bờ biển tại Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên thuộc kiểu bờ biển mài mòn trên nền đá phun trào trẻ. Sườn phía bắc và phía đông của ghềnh đá chịu tác động vỗ bờ trực diện của sóng biển quanh năm, khiến các cụm cột đá ngoài rìa tạo thành những bậc thang đá cao thấp đan xen từ hai mét đến hơn mười lăm mét. Dưới chân vách đá, thềm đá ngầm tiếp tục kéo dài ra biển hàng chục mét, đóng vai trò như một đê chắn sóng tự nhiên bảo vệ phần lõi di tích.

Kiến tạo địa chất bazan triệu năm tại Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên
Giá trị cốt lõi làm nên tầm vóc quốc tế của Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên nằm ở lịch sử địa chất kiến tạo kéo dài hàng triệu năm gắn liền với hoạt động núi lửa cổ đại. Từng thớ đá, mặt cắt đa giác và vết nứt tự nhiên tại đây đều là những trang tư liệu khoa học sống động minh chứng cho sự vận động mãnh liệt của vỏ Trái Đất trong kỷ Tân Cận.
Hoạt động phun trào từ khối núi lửa Vân Hòa
Theo các công trình khảo sát địa chất học, nguồn gốc hình thành Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên bắt nguồn từ các đợt phun trào nham thạch núi lửa diễn ra cách ngày nay hàng triệu năm. Tâm điểm hoạt động địa chất này bắt nguồn từ vùng núi lửa cổ thuộc khu vực cao nguyên Vân Hòa Sơn Hòa Phú Yên ở phía tây huyện Tuy An. Khi các miệng núi lửa cổ hoạt động mạnh, những dòng dung nham bazan nóng chảy ở nhiệt độ trên một nghìn độ C đã tràn theo các thung lũng cổ và đổ dài về phía bờ biển huyện Tuy An.
Dòng nham thạch núi lửa giàu khoáng vật sắt và magie khi chảy tới địa phận xã An Ninh Đông đã lan tỏa thành những lớp phủ dày đặc trên nền đá cổ ven biển, đồng thời định hình chuỗi thắng cảnh đá đen lân cận như bãi Xép Gành Ông Tuy An Phú Yên. Trải qua hàng triệu năm phong hóa bóc mòn lớp đất phủ phía trên, khối đá bazan nguyên sinh ở thôn Phú Hạnh đã lộ diện hoàn toàn trước đại dương, phơi bày cấu trúc tinh thể mịn chắc và sắc đen bóng đặc trưng.
Cơ chế ứng suất nhiệt tạo cột đá lăng trụ
Điểm kỳ diệu nhất trong cấu tạo của Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên là hiện tượng phân tiết tạo nên hàng chục nghìn khối đá bazan dạng cột có tiết diện hình lục giác, ngũ giác hoặc gần tròn vô cùng đều đặn. Khi dòng nham thạch núi lửa đang nóng chảy gặp môi trường nước biển lạnh giá tại bờ biển xã An Ninh Đông, bề mặt khối dung nham bị làm nguội đột ngột và co rút thể tích nhanh chóng, sinh ra lực kéo căng ngang hình thành mạng lưới khe nứt hình đa giác.
Khi mặt phẳng nguội lạnh tiếp tục lan truyền sâu xuống lòng khối dung nham, các khe nứt đa giác phát triển thẳng đứng hoặc hơi nghiêng, cắt toàn bộ khối đá thành hàng vạn trụ đá lăng trụ khít nhau. Do tác động của áp lực dòng chảy dung nham và lực va đập của sóng biển qua hàng thiên niên kỷ, nhiều trụ đá bazan dạng cột tại Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên xuất hiện thêm các khe nứt ngang vuông góc với trục cột, chia từng cột đá thành nhiều phiến đá xếp chồng lên nhau giống hệt những chồng đĩa khổng lồ bên bờ sóng.
| Hạng mục địa chất và cảnh quan | Thông số tự nhiên và đặc điểm cấu trúc | Vị trí phân bố và giá trị di sản |
|---|---|---|
| Khối đá bazan dạng cột trung tâm | Rộng khoảng 50m, dài hơn 200m vươn ra biển với khoảng 35.000 cột đá | Tâm điểm thôn Phú Hạnh, xã An Ninh Đông, huyện Tuy An |
| Tiết diện mặt cắt các cột đá | Hình lục giác, ngũ giác, tứ giác đều đặn, đường kính trung bình 30cm đến 60cm | Phân bố dày đặc từ sườn đồi thấp xuống sát mép nước biển |
| Hệ thống khe nứt ngang thân cột | Chia cột đá thành từng đốt dày 20cm đến 50cm xếp chồng như chồng đĩa cổ | Tạo nên tên gọi dân gian độc đáo cho Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên |
| Hõm nước tự nhiên Bàn Than | Trũng đá tròn giữa lòng ghềnh giữ nước biển và nước mưa quanh năm | Nằm ở tầng giữa của ghềnh đá, nuôi dưỡng hệ sinh vật thủy triều |
| Quần thể bãi Bàng và Gành Đèn | Bãi cát trắng hình lưỡi liềm dài gần 3km nối liền ghềnh đá hồng cam | Kéo dài về phía bắc ghềnh đá, nơi đặt hải đăng Gành Đèn |
| Cấp độ bảo tồn danh thắng | Xếp hạng Danh thắng quốc gia năm 1998 và Di tích quốc gia đặc biệt năm 2020 | Di sản địa chất tầm cỡ quốc tế sánh ngang Giant's Causeway |
Quần thể thắng cảnh tự nhiên bao quanh Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên
Không tồn tại biệt lập như một điểm đá đơn lẻ, Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên nằm ở trung tâm của một quần thể sinh thái biển đa dạng gồm các vũng nước đá, bãi cát hình trăng khuyết, hang động ven bờ và ghềnh đá granite hồng. Sự chuyển đổi màu sắc và chất liệu địa chất chỉ trong bán kính vài kilômét đã mang lại cho vùng biển này vẻ đẹp tương phản hiếm thấy.
Vũng nước Bàn Than và bãi cát Bãi Bàng
Ngay giữa lòng khối đá đen của Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên, thiên nhiên đã khéo léo tạo nên một vùng trũng tự nhiên rộng khoảng vài chục mét vuông được người dân địa phương gọi là vũng Bàn Than. Được bao bọc bốn bề bởi những bức tường đá bazan dạng cột dựng đứng như thành lũy, hõm đá này luôn giữ lại một làn nước biển trong vắt sau mỗi kỳ triều cường và không bao giờ cạn kiệt ngay cả trong những tháng mùa khô nắng gắt. Dưới đáy vũng nước tĩnh lặng là nơi cư trú của nhiều loài sinh vật vùng triều như cua đá, ốc vú nàng, cá bống biển và các thảm rong mơ xanh mướt bám chặt trên bề mặt đá bazan.
Phía nam và phía bắc chân Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên còn mở ra những khoảng không gian mềm mại, tiêu biểu nhất là khu vực bãi Bàng nằm liền kề ngay bên cạnh. Sở hữu dải cát trắng mịn uốn cong nhẹ nhàng theo triền sóng và những rặng dứa dại mọc xanh rì trên sườn đồi, bãi Bàng tạo nên sự đối lập thị giác ấn tượng với sắc đen huyền của hàng vạn cột đá lăng trụ. Bên dưới chân vách đá hướng về phía đông nam, sóng biển qua hàng vạn năm mài mòn còn khoét sâu vào lòng đá bazan tạo nên hang Ông Hàm với vòm đá cao ráo.
Hải đăng Gành Đèn và cảnh quan ven bờ
Cách khu vực trung tâm Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên khoảng một kilômét về phía bắc theo con đường ven biển xã An Ninh Đông là thắng cảnh Gành Đèn, nơi địa chất chuyển pha ngoạn mục từ đá bazan đen sang đá granite màu hồng nhạt. Nếu như ghềnh đá đĩa thu hút ánh nhìn bằng sự chuẩn mực của những khối lăng trụ lục giác xếp khít nhau, thì Gành Đèn lại mang vẻ đẹp phóng khoáng của hàng trăm tảng đá hoa cương tròn trịa nằm chồng chất dọc theo mép sóng.
Trên đỉnh cao nhất của dải đá hoa cương ấy, ngọn hải đăng Gành Đèn với hai tông màu trắng và đỏ nổi bật vươn cao hai mươi hai mét so với mặt nước biển, đóng vai trò là cột mốc dẫn luồng hàng hải quan trọng cho tàu thuyền ra vào vùng biển huyện Tuy An. Từ chân hải đăng Gành Đèn phóng tầm mắt về hướng nam, toàn bộ cấu trúc vươn ra biển của Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên hiện lên trọn vẹn giữa những lớp sóng bạc đầu.

Đời sống văn hóa làng chài và vị thế Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên
Bên cạnh giá trị địa chất học độc nhất vô nhị, Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên còn là không gian sinh tồn và lưu giữ bản sắc văn hóa biển lâu đời của cộng đồng ngư dân duyên hải Nam Trung Bộ. Những lớp trầm tích lịch sử, tín ngưỡng dân gian và tư duy kiến trúc đương đại đều tìm thấy nguồn cảm hứng sâu sắc từ kỳ quan đá bazan này.
Tín ngưỡng thờ Cá Ông tại lăng Phú Hạnh
Lịch sử cư trú của cư dân vùng biển xã An Ninh Đông gắn liền với tiến trình công cuộc khai khẩn Phú Yên từ cuối thế kỷ XVI dưới sự dẫn dắt của danh nhân Lương Văn Chánh, khi những lớp lưu dân người Việt đầu tiên đến lập làng, mở ruộng và vươn khơi bám biển tại vùng đất Tuy An. Trải qua hàng trăm năm chung sống cùng sóng gió đại dương bên cạnh Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên, ngư dân thôn Phú Hạnh đã hình thành nên đời sống tâm linh sâu sắc mà hạt nhân là tín ngưỡng thờ thần Nam Hải và tục thờ đá tự nhiên. Ngay trên sườn đồi phía trên ghềnh đá là ngôi lăng Ông Phú Hạnh cổ kính quay mặt ra biển Đông, nơi lưu giữ ngọc cốt Cá Ông và là chốn gửi gắm ước vọng trời yên biển lặng của bao thế hệ cư dân làng chài.
Mỗi độ xuân về, không gian văn hóa quanh lăng Ông Phú Hạnh và khu vực Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên lại rộn ràng trong tiếng trống hội của lễ hội Cầu ngư Phú Yên cùng những đêm diễn xướng hội Bài chòi dân gian Phú Yên đậm đà bản sắc vùng biển. Ngoài tín ngưỡng thờ Cá Ông, người dân bản địa còn duy trì miếu thờ Thạch thần và miếu Hoàng tử ngay cạnh ghềnh đá để bày tỏ lòng biết ơn đối với bức bình phong đá bazan đã che chắn sóng dữ cho xóm làng. Trong đời sống lao động thường nhật, vùng biển giàu dưỡng chất quanh chân ghềnh đá cũng gắn liền với sinh kế truyền thống của làng nghề đan thúng chai Phú Mỹ Tuy An Phú Yên và nghề đánh bắt các sản vật nổi tiếng vùng đầm vịnh Tuy An như sò huyết đầm Ô Loan.
Giá trị di tích quốc gia đặc biệt đương đại
Với những giá trị kiệt xuất về địa chất học, địa mạo học và cảnh quan tự nhiên, Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên thường được giới khoa học đặt lên bàn cân so sánh cùng các di sản đá bazan dạng cột lừng danh thế giới như Giant's Causeway tại Bắc Ireland, vách đá Los Órganos ở Tây Ban Nha hay hang động Fingal tại Scotland. Sau khi được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Danh thắng cấp quốc gia vào tháng 1 năm 1998, đến ngày 31 tháng 12 năm 2020, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ký quyết định xếp hạng Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên là Di tích quốc gia đặc biệt. Danh hiệu cao quý này khẳng định tầm vóc của di sản địa chất vùng biển huyện Tuy An trong kho tàng di sản thiên nhiên Việt Nam.
Sức lan tỏa thẩm mỹ từ cấu trúc đá bazan dạng cột của Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên còn vượt ra khỏi ranh giới tự nhiên để trở thành biểu tượng kiến trúc đương đại tại công trình tháp Nghinh Phong Tuy Hòa, nơi các khối trụ đá xếp chồng được tái hiện đầy nghệ thuật kết hợp cùng truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ. Trên hệ thống cơ sở dữ liệu di sản của chuyên trang Đắk Lắk NSSC, việc số hóa toàn diện các tư liệu địa chất và lịch sử văn hóa của danh thắng này góp phần gìn giữ nguyên vẹn giá trị khoa học bản địa cho các thế hệ tương lai.
Các đặc trưng giá trị cốt lõi khẳng định vị thế của di sản địa chất này bao gồm những yếu tố nền tảng sau
- Giá trị khoa học địa chất hiếm có: Cung cấp bằng chứng trực quan sinh động về cơ chế phun trào nham thạch núi lửa bazan kiềm và hiện tượng phân tiết cột đa giác khi tiếp xúc trực tiếp với môi trường biển cổ tại duyên hải miền Trung.
- Tính toàn vẹn về cảnh quan sinh thái: Quần thể Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên bảo lưu nguyên trạng hơn ba mươi lăm nghìn cột đá đen kết nối liền mạch với vũng Bàn Than, bãi Bàng và cụm đá hoa cương nơi đặt hải đăng Gành Đèn.
- Sự giao hòa giữa di sản tự nhiên và văn hóa biển: Gắn kết chặt chẽ cấu trúc địa mạo triệu năm với không gian tín ngưỡng lăng Ông Phú Hạnh, di sản lễ hội cầu ngư, nghệ thuật hát bả trạo và sinh kế truyền thống của ngư dân làng biển Phú Hạnh.
Trải qua hàng triệu năm kiến tạo từ lòng đất và sự mài giũa bền bỉ của sóng nước đại dương, Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên xứng đáng là kiệt tác điêu khắc tự nhiên độc bản trên dải bờ biển miền Trung Việt Nam. Sự kết hợp hài hòa giữa những khối cột đá bazan hình học kỳ vĩ, cảnh sắc thanh bình của vùng biển Tuy An cùng bề dày văn hóa tâm linh làng chài đã đưa Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên trở thành biểu tượng di sản trường tồn, khơi dậy niềm tự hào sâu sắc về vẻ đẹp thiên nhiên và chiều sâu văn hiến đất Việt.
NSSC Đắk Lắk
daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đắk Lắk.
Bài liên quan
Mũi Điện - Mũi đất vươn khơi đón bình minh bên chân đèo Cả Phú Yên
Mũi Điện là danh thắng quốc gia tại xã Hòa Tâm dưới chân đèo Cả Phú Yên, nổi bật với ngọn hải đăng Đại Lãnh trăm tuổi, Bãi Môn và Mũi Rạng Đông.
Thác Dray Nur - Bức tường nước hùng vĩ trên dòng sông chảy ngược Sêrêpốk
Thác Dray Nur tại huyện Krông Ana, Đắk Lắk gây choáng ngợp với bức tường nước rộng 250m trên dòng sông Sêrêpốk cùng hang động đá bazan rộng hơn 3.000m2.
Bảo tàng Thế giới Cà phê - Biểu tượng kiến trúc nhà dài giữa thủ phủ Buôn Ma Thuột
Bảo tàng Thế giới Cà phê tại Buôn Ma Thuột gây ấn tượng với kiến trúc nhà dài Ê Đê uốn lượn bằng đá bazan và hơn 10.000 hiện vật văn hóa cà phê toàn cầu.



