Vịnh Xuân Đài Phú Yên - Bức tranh sơn thủy hữu tình nơi cửa biển Sông Cầu
NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Men theo cung đường thiên lý ven biển đoạn qua địa phận phía bắc tỉnh Phú Yên, du khách sẽ bắt gặp mặt nước xanh biếc phẳng lặng như gương của vịnh Xuân Đài Phú Yên ẩn hiện sau những rặng dừa cổ thụ bạt ngàn. Nhờ địa thế lòng chảo tự nhiên được núi cao che chắn ba bề và thông ra Biển Đông qua một cửa vịnh rộng mở, vùng biển này sở hữu cảnh sắc thanh bình cùng hệ sinh thái đầm vịnh trù phú bậc nhất dải duyên hải Nam Trung Bộ.
Vị trí địa lý và hình thái vòng cung của vịnh Xuân Đài Phú Yên
Tọa lạc ở cửa ngõ phía bắc của vùng duyên hải Phú Yên, vịnh Xuân Đài Phú Yên mang hình thái của một vịnh biển nửa kín điển hình được kiến tạo từ sự giao cắt giữa các mạch núi ngang đâm ra đại dương và đường bờ biển khúc khuỷu. Cấu trúc không gian nơi đây tạo nên sự chuyển tiếp nhịp nhàng giữa đồi núi, rừng dừa ven bờ, các vũng nước nông và vùng vịnh sâu thông ra biển lớn.
Không gian mặt nước trải dài từ Sông Cầu đến Tuy An
Về mặt tọa độ địa lý và phạm vi hành chính, vịnh Xuân Đài Phú Yên nằm cách trung tâm đô thị Tuy Hòa khoảng bốn mươi lăm kilômét về hướng bắc, trải rộng trên địa bàn các phường Xuân Phú, Xuân Thành, Xuân Đài, Xuân Yên cùng các xã Xuân Phương, Xuân Thịnh của thị xã Sông Cầu và một phần xã An Ninh Đông thuộc huyện Tuy An. Toàn bộ vùng vịnh có diện tích mặt nước hơn mười ba nghìn hécta, đường bờ vịnh uốn lượn dài khoảng năm mươi kilômét ôm trọn những xóm làng ngư nghiệp. Cửa vịnh rộng khoảng hơn bốn kilômét mở ra Biển Đông giữa hai mũi đá đối diện nhau là mũi Tai Mã ở phía bắc và mũi Đá Đĩa ở phía nam, tạo nên một cổng biển tự nhiên kín gió.
Trên bản đồ liên kết danh thắng vùng duyên hải, bờ phía nam của vịnh Xuân Đài Phú Yên nối liền trực tiếp với quần thể địa chất Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên, tạo thành một dải bờ biển di sản liên hoàn hiếm có. Phía tây của vịnh tựa lưng vào dãy núi Phước Lý và quốc lộ huyết mạch chạy dọc theo sườn đồi, nơi những rừng dừa Xuân Tự xanh ngút ngàn soi bóng xuống mặt vịnh phẳng lặng.
Bán đảo Cổ Ngựa và cấu trúc địa hình che chắn gió
Yếu tố địa mạo quan trọng nhất định hình diện mạo sơn thủy của vịnh Xuân Đài Phú Yên chính là dải đất bán đảo Cổ Ngựa thuộc xã Xuân Thịnh, thị xã Sông Cầu. Được hình thành từ một nhánh của dãy Trường Sơn vươn dài khoảng mười lăm kilômét từ hướng tây bắc xuống đông nam, bán đảo Cổ Ngựa có chiều rộng từ một đến bốn kilômét, đóng vai trò như một cánh tay đá khổng lồ ôm lấy mặt nước vịnh. Nhìn trên bản đồ địa hình, dải bán đảo này có hình dáng tựa đầu một con kỳ lân đang vươn mình ra đại dương, với phần đỉnh ở phía nam là mũi Tai Mã đứng sừng sững trước sóng gió.
Cấu trúc địa chất của bán đảo Cổ Ngựa bao gồm các khối núi đá hoa cương xen lẫn những đồi cát trắng mịn và các thung lũng nhỏ phủ đầy rừng phi lao, dừa xanh. Nếu sườn phía đông của bán đảo tiếp giáp trực tiếp với Biển Đông mang vẻ đẹp hùng vĩ của những vách đá dựng đứng, thì sườn phía tây quay vào lòng vịnh Xuân Đài Phú Yên lại chia cắt thành hàng loạt mũi đá nhỏ và các vũng vịnh kín gió như Vũng Chào, Vũng La, Vũng Sứ, giữ cho lòng vịnh bên trong luôn êm ả quanh năm.

Đặc điểm thủy văn và hệ sinh thái biển tại vịnh Xuân Đài Phú Yên
Nhờ địa hình nửa kín được bao bọc bởi núi đồi và bán đảo vươn dài, vịnh Xuân Đài Phú Yên sở hữu chế độ thủy văn ổn định cùng điều kiện môi trường nước lý tưởng cho sự phát triển của các quần xã sinh vật biển nhiệt đới. Sự giao hòa giữa nguồn nước ngọt từ các con sông nhỏ đổ vào và dòng hải lưu ven bờ đã tạo nên một hệ sinh thái vịnh nông giàu tính đa dạng sinh học.
Chế độ sóng êm ả và nguồn nước giàu dưỡng chất
Về đặc trưng hải dương học, lòng vịnh Xuân Đài Phú Yên có độ sâu trung bình từ bảy đến mười tám mét, riêng khu vực gần cửa vịnh giữa mũi Tai Mã và bờ nam huyện Tuy An có nơi sâu trên hai mươi mét, thuận lợi cho sự lưu thông của các khối nước biển tầng đáy. Chế độ thủy triều trong vịnh mang tính chất bán nhật triều không đều với biên độ triều trung bình từ một phẩy hai đến hai mét, giúp khối nước trong vịnh luôn được làm mới định kỳ mỗi ngày. Độ mặn của nước vịnh duy trì ở ngưỡng ổn định từ ba mươi đến ba mươi tư phần nghìn vào mùa khô.
Nhiệt độ nước mặt tại vịnh Xuân Đài Phú Yên dao động ôn hòa kết hợp với hàm lượng oxy hòa tan cao và nguồn muối dinh dưỡng dồi dào do sông Bình Bá và các dòng suối ngắn từ dãy núi phía tây mang xuống. Nền đáy của vịnh có sự phân hóa rõ rệt theo từng tiểu vùng địa hình, từ đáy cát pha vỏ sinh vật ở khu vực ven bờ bán đảo Cổ Ngựa, đáy đá ngầm và san hô ở quanh các đảo nhỏ cho tới đáy bùn cát mịn giàu mùn hữu cơ tại vùng Vũng Lắm, Vũng La.
Hệ sinh vật biển đa dạng và các rạn đá ngầm
Khảo sát sinh thái biển tại vịnh Xuân Đài Phú Yên ghi nhận sự hiện diện của hàng trăm loài thực vật phù du, động vật phù du, rong biển, cỏ biển cùng hệ thống rạn san hô phân bố tập trung quanh cù lao Ông Xá, Hòn Một và dọc sườn đá phía nam bán đảo Xuân Thịnh. Các thảm cỏ biển và rạn đá ngầm tại đây đóng vai trò là bãi đẻ trứng và vườn ươm tự nhiên cho nhiều loài thủy sản có giá trị sinh học cao như tôm hùm bông, tôm hùm xanh, cá mú, cá hồng, mực lá, ghẹ xanh và ốc nhảy. Đặc biệt, nguồn giống tôm hùm tự nhiên theo dòng hải lưu ngoài khơi đi qua cửa vịnh vào trú ngụ tại các ghềnh đá ven bờ đã làm nên danh tiếng cho vùng biển thị xã Sông Cầu suốt nhiều thập kỷ qua.
Bên cạnh nhóm cá rạn và giáp xác kích thước lớn, vùng nước nông ven bờ khu vực Gành Đỏ và Vũng Chào thuộc vịnh Xuân Đài Phú Yên còn là nơi sinh trưởng mạnh của các đàn cá cơm than, cá cơm sọc tiêu, cá nục và ruốc biển theo mùa gió nam. Sự phong phú của các loài cá nổi nhỏ ăn sinh vật phù du không chỉ duy trì sự cân bằng sinh thái cho thủy vực vịnh mà còn cung cấp nguồn nguyên liệu tươi ngon dồi dào cho các làng nghề chế biến thủy sản truyền thống định cư lâu đời dọc theo bờ vịnh.
| Hạng mục địa danh trong vịnh | Đặc điểm tự nhiên và lịch sử văn hóa | Vị trí phân bố trong quần thể |
|---|---|---|
| Diện tích mặt nước toàn vịnh | Rộng hơn 13.000 ha, độ sâu từ 7m đến 18m, bờ vịnh dài khoảng 50km | Trải dài qua thị xã Sông Cầu và bắc huyện Tuy An |
| Dải bán đảo Cổ Ngựa | Dài khoảng 15km vươn ra biển hình đầu kỳ lân, đỉnh cuối là mũi Tai Mã | Phía đông bắc vịnh thuộc địa phận xã Xuân Thịnh |
| Đảo cù lao Ông Xá và Hòn Một | Đảo đá hoang sơ giữa lòng vịnh có hình dáng như cá sấu nằm phơi mình | Khu vực trung tâm mặt nước vịnh Xuân Đài Phú Yên |
| Hệ thống Vũng Chào và Vũng La | Các vũng nước lặng sóng nằm khuất sau sườn núi, rừng dừa bao bọc | Dọc bờ phía đông và phía bắc trong lòng vịnh |
| Thắng cảnh ghềnh đá Gành Đỏ | Vách đá trầm tích và đá lửa sắc đỏ nâu vươn ra biển cùng bãi cát mịn | Phường Xuân Đài, gắn liền nghề làm nước mắm truyền thống |
| Khu di tích thương cảng Vũng Lắm | Cảng thị cổ thế kỷ XVII – XIX, nơi giao thương quốc tế đầu tiên với Hoa Kỳ | Phường Xuân Đài, thị xã Sông Cầu bên bờ tây vịnh |
Quần thể đảo nhỏ và vũng bờ bao quanh vịnh Xuân Đài Phú Yên
Điểm cuốn hút đặc biệt của vịnh Xuân Đài Phú Yên nằm ở cấu trúc vịnh trong vịnh, nơi đường bờ biển uốn khúc liên tục tạo ra hàng chục vũng nhỏ, bãi tắm hình trăng khuyết, ghềnh đá đa sắc màu và những hòn đảo nổi lên giữa làn nước ngọc bích. Mỗi địa danh ven vịnh đều mang một sắc thái địa mạo và câu chuyện văn hóa riêng biệt.
Cù lao Ông Xá và vẻ đẹp ghềnh đá Gành Đỏ
Nổi bật giữa khoảng không gian mặt nước mênh mông của vịnh Xuân Đài Phú Yên là cù lao Ông Xá, một hòn đảo nhỏ thuộc địa phận phường Xuân Yên nằm cách bờ khoảng hơn một kilômét. Nhìn từ bờ vịnh phía tây phóng tầm mắt ra khơi, cù lao Ông Xá có hình dáng thoai thoải giống như một chú cá sấu khổng lồ đang nằm thư thái giữa làn nước trong xanh, bên cạnh là đảo nhỏ Hòn Một điểm xuyết những vòm cây xanh mát. Bờ đảo được bao quanh bởi những dải đá cuội nhiều màu sắc, các vách đá bị sóng biển xâm thực tạo thành khe rãnh kỳ thú và những bãi cát nhỏ trắng mịn nhìn thấu tận đáy san hô khi nắng lên.
Di chuyển về phía nam lòng vịnh thuộc địa phận phường Xuân Đài là khu vực thắng cảnh Gành Đỏ, nơi những dải đá có sắc đỏ nâu và vàng sẫm nhô ra biển tạo nên điểm nhấn màu sắc rực rỡ trên nền nước xanh thẫm của vịnh Xuân Đài Phú Yên. Dưới chân vách đá Gành Đỏ là bãi tắm cát mịn thoai thoải cùng bến thuyền tấp nập của ngư dân địa phương sau mỗi chuyến ra khơi đánh bắt cá cơm. Tên gọi của ghềnh đá này không chỉ phản ánh màu sắc khoáng vật tự nhiên của các tầng đá ven bờ khi phản chiếu ánh bình minh, mà còn trở thành địa danh gắn liền với thương hiệu ẩm thực truyền thống của vùng đất Sông Cầu.
Hệ thống Vũng Lắm, Vũng Chào và bãi tắm Vạn Phước
Dọc theo chu vi năm mươi kilômét bờ nước của vịnh Xuân Đài Phú Yên, thiên nhiên đã kiến tạo nên một chuỗi các vũng nhỏ nằm nối tiếp nhau như những bến đỗ bình yên gồm Vũng Lắm, Vũng Chào, Vũng La, Vũng Sứ, Vũng Dông và Vũng Mắm. Trong đó, khu vực Vũng Chào nằm ở phía bắc bán đảo Xuân Thịnh gây ấn tượng bởi dải bờ cát uốn cong mềm mại dưới bóng dừa rợp mát, nơi mặt nước lặng sóng quanh năm tựa như một hồ nước ngọt giữa lòng đại dương. Cách đó không xa là các bãi tắm tự nhiên còn giữ nguyên nét hoang sơ như bãi Ôm, bãi Từ Nham, bãi Rạng và bãi Vạn Phước với độ dốc thoải và làn nước trong vắt.
Sự phân bố đan xen giữa các mũi đá nhô ra như Mũi Đá Mài, Mũi Ông Điền và các vũng vịnh lõm sâu vào đất liền đã tạo nên những góc nhìn đa chiều cho cảnh quan vịnh Xuân Đài Phú Yên. Dù đứng ở sườn đồi cao trên quốc lộ phía tây hay từ các làng chài bên bán đảo Cổ Ngựa nhìn sang, mặt vịnh luôn hiện lên với nhiều lớp cảnh quan chồng xếp lên nhau, từ rặng dừa xanh sát mép nước, những dải cát vàng óng ánh, mặt nước điểm xuyết thuyền câu cho đến những đỉnh núi mờ sương ở phía chân trời.

Dấu ấn lịch sử thương cảng và văn hóa tại vịnh Xuân Đài Phú Yên
Không chỉ là một thắng cảnh thiên nhiên kỳ thú, vịnh Xuân Đài Phú Yên còn là một không gian lịch sử – văn hóa đặc sắc gắn liền với quá trình mở cõi phương Nam, lịch sử bang giao hàng hải quốc tế của Việt Nam thế kỷ XIX và hệ thống làng nghề biển truyền thống bền bỉ qua nhiều thế hệ.
Cảng thị cổ Vũng Lắm và lịch sử giao thương quốc tế
Ngược dòng lịch sử hình thành vùng đất duyên hải từ sau công cuộc khai khẩn Phú Yên, nhờ địa thế nước sâu kín gió và nằm gần đường hàng hải quốc tế trên Biển Đông, khu vực thương cảng Vũng Lắm bên bờ tây vịnh Xuân Đài Phú Yên đã sớm phát triển thành một thương cảng sầm uất bậc nhất xứ Đàng Trong từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX. Trong thời kỳ phong kiến, nơi đây từng là bến đỗ giao thương tấp nập của các thương thuyền Trung Hoa, Nhật Bản và phương Tây đến trao đổi tơ lụa, gốm sứ, đường cát, trầm hương và các sản vật rừng biển. Vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, vùng vịnh chiến lược này cũng ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử gắn liền với các cuộc hành quân thủy bộ của vua Gia Long trên hành trình thống nhất đất nước.
Đặc biệt, dưới triều đại của vua Minh Mạng vào năm 1832, khu vực thương cảng Vũng Lắm tại vịnh Xuân Đài Phú Yên đã đi vào lịch sử ngoại giao Việt Nam khi trở thành địa điểm đón tiếp phái đoàn Hoa Kỳ đầu tiên do đặc phái viên Edmund Roberts dẫn đầu trên chiến thuyền Peacock đến đàm phán thương mại với đại diện triều đình Huế. Đến giữa thế kỷ XIX, Vũng Lắm tiếp tục được chọn làm nơi đặt lỵ sở hành chính của tỉnh Phú Yên trước khi chuyển về vùng thành An Thổ và Sông Cầu sau này. Những dấu tích nền móng công sở cổ, bến tàu xưa và hệ thống đình miếu ven bờ vịnh vẫn còn lưu giữ ký ức vàng son của một đô thị cảng biển phồn vinh trong quá khứ.
Làng nghề truyền thống ven vịnh và vị thế danh thắng
Trải qua hàng trăm năm định cư quanh vành đai vịnh Xuân Đài Phú Yên, cộng đồng cư dân bản địa tại thị xã Sông Cầu đã kiến tạo nên một hệ sinh thái làng nghề thủ công và văn hóa tâm linh biển vô cùng phong phú. Ngay tại khu vực ghềnh đá Gành Đỏ, các thế hệ cư dân đã tận dụng nguồn cá cơm tươi đánh bắt trực tiếp từ lòng vịnh kết hợp cùng hạt muối biển tinh khiết của làng nghề làm muối Tuyết Diêm Sông Cầu Phú Yên để phát triển nên làng nghề nước mắm Gành Đỏ trứ danh. Từ những thùng gỗ ủ chượp truyền thống ven bờ vịnh, dòng sản vật nước mắm Gành Đỏ Phú Yên sóng sánh hương vị biển khơi đã trở thành niềm tự hào của văn hóa ẩm thực địa phương, sánh đôi cùng danh tiếng của rượu Quán Đế Sông Cầu Phú Yên được chưng cất từ nguồn nước mạch ngọt lành và thảo mộc vùng ven vịnh.
Đời sống tinh thần của ngư dân các vạn chài Vũng Lắm, Vũng Chào, Xuân Thịnh quanh vịnh Xuân Đài Phú Yên còn được kết tinh qua các kỳ lễ hội Cầu ngư Phú Yên tổ chức trang trọng tại các lăng Ông ven biển và những đêm hội xuân ngân vang câu hát của hội Bài chòi dân gian Phú Yên. Ghi nhận những giá trị toàn diện về cảnh quan thiên nhiên, địa mạo học và chiều sâu lịch sử văn hóa, ngày 20 tháng 1 năm 2011, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức xếp hạng vịnh Xuân Đài Phú Yên là Danh thắng quốc gia. Trên nền tảng dữ liệu văn hóa bản địa của chuyên trang Đắk Lắk NSSC, toàn bộ hệ giá trị sinh thái và di sản lịch sử của vùng vịnh này được hệ thống hóa bài bản, phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn bền vững.
Những trụ cột giá trị làm nên sức hấp dẫn bền vững của quần thể danh thắng vùng biển Sông Cầu bao gồm
- Địa mạo vịnh biển nửa kín độc đáo: Sự che chắn tự nhiên của bán đảo Cổ Ngựa và mũi Tai Mã tạo nên vùng mặt nước rộng hơn mười ba nghìn hécta êm sóng, quy tụ hàng loạt đảo nhỏ như cù lao Ông Xá và các vũng vịnh liên hoàn.
- Bề dày lịch sử giao thương hàng hải: Lưu giữ dấu tích thương cảng Vũng Lắm phồn thịnh suốt ba thế kỷ và sự kiện tiếp xúc ngoại giao Việt Nam – Hoa Kỳ đầu tiên dưới thời nhà Nguyễn năm 1832.
- Không gian văn hóa làng nghề và tín ngưỡng biển: Gắn kết chặt chẽ hệ sinh thái biển giàu có với nghề làm muối Tuyết Diêm, nghề ủ nước mắm tại Gành Đỏ, nghề đan lát ngư cụ và tín ngưỡng thờ Cá Ông truyền thống.
Hội tụ vẻ đẹp sơn thủy hữu tình của núi non, đảo nhỏ và những rặng dừa xanh nghiêng bóng bên làn nước ngọc bích, vịnh Xuân Đài Phú Yên là một trong những viên ngọc quý giá nhất trên dải bờ biển miền Trung Việt Nam. Sự hòa quyện giữa cấu trúc địa lý tự nhiên kỳ thú, nguồn lợi sinh thái biển dồi dào cùng trầm tích lịch sử lâu đời của vùng đất Sông Cầu đã khẳng định vị thế Danh thắng quốc gia bền vững của vịnh Xuân Đài Phú Yên trong bức tranh di sản văn hóa và thiên nhiên đất nước.
NSSC Đắk Lắk
daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đắk Lắk.
Bài liên quan
Mũi Điện - Mũi đất vươn khơi đón bình minh bên chân đèo Cả Phú Yên
Mũi Điện là danh thắng quốc gia tại xã Hòa Tâm dưới chân đèo Cả Phú Yên, nổi bật với ngọn hải đăng Đại Lãnh trăm tuổi, Bãi Môn và Mũi Rạng Đông.
Thác Dray Nur - Bức tường nước hùng vĩ trên dòng sông chảy ngược Sêrêpốk
Thác Dray Nur tại huyện Krông Ana, Đắk Lắk gây choáng ngợp với bức tường nước rộng 250m trên dòng sông Sêrêpốk cùng hang động đá bazan rộng hơn 3.000m2.
Bảo tàng Thế giới Cà phê - Biểu tượng kiến trúc nhà dài giữa thủ phủ Buôn Ma Thuột
Bảo tàng Thế giới Cà phê tại Buôn Ma Thuột gây ấn tượng với kiến trúc nhà dài Ê Đê uốn lượn bằng đá bazan và hơn 10.000 hiện vật văn hóa cà phê toàn cầu.



