Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề nước mắm Gành Đỏ - Giọt ngọc biển khơi chắt chiu từ hồn cốt xứ Nẫu

Làng nghề nước mắm Gành Đỏ là biểu tượng văn hóa ẩm thực truyền thống của thị xã Sông Cầu, nơi hội tụ nguồn cá cơm tươi ngon và bí quyết ủ chượp gài nén trăm năm dưới nắng gió duyên hải miền Trung.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh vịnh Xuân Đài xanh mát với rặng dừa và bến thuyền đánh bắt cá cơm làm nước mắm Gành Đỏ

Nằm trải dài theo cung đường ven biển tuyệt đẹp của vịnh Xuân Đài, làng nghề nước mắm Gành Đỏ từ lâu đã trở thành một điểm sáng văn hóa đặc sắc trong kho tàng di sản thủ công truyền thống vùng đất Nam Trung Bộ. Trải qua bao biến thiên lịch sử, những người thợ làm mắm nơi đây vẫn gìn giữ vẹn nguyên ngọn lửa nghề của tiền nhân, tạo nên thứ nước mắm nhĩ đậm đà mang đậm phong vị mặn mòi của biển cả.

Cội nguồn trăm năm của làng nghề nước mắm Gành Đỏ

Lịch sử hình thành của làng nghề gắn bó mật thiết với công cuộc khai hoang mở cõi và quá trình bám biển mưu sinh của các thế hệ cư dân người Việt tại vùng duyên hải miền Trung từ nhiều thế kỷ trước.

Dấu ấn định cư và khai phá vùng biển Sông Cầu

Theo lời kể của các bậc cao niên trong vùng, nghề sản xuất nước mắm tại Gành Đỏ đã nhen nhóm từ khoảng cuối thế kỷ 18 khi những đoàn thuyền đánh cá đầu tiên cập bến bãi ngang an toàn này để dựng làng lập ấp. Nhờ vị thế nằm kín gió, được che chắn bởi các dãy núi đá vươn dài ra biển, khu vực Gành Đỏ thuộc phường Xuân Thọ 2 ngày nay nhanh chóng trở thành bến đỗ bình yên cho ghe thuyền đánh bắt thủy hải sản. Nguồn cá cơm dồi dào thu hoạch được sau mỗi chuyến ra khơi vượt quá nhu cầu tiêu thụ tươi hàng ngày, thôi thúc ngư dân tìm kiếm phương pháp bảo quản lâu dài bằng cách ướp muối trong các lu sành, khạp gốm. Từ những mẻ cá ủ mắm mộc mạc phục vụ sinh hoạt gia đình, dòng sản phẩm nước mắm truyền thống Gành Đỏ dần hình thành và phát triển thành một nghề thủ công quy mô lớn, cung cấp sản phẩm cho khắp các nẻo đường giao thương tấp nập của xứ Nẫu.

Trải qua các triều đại phong kiến và những giai đoạn kháng chiến gian lao của đất nước, các lò mắm cổ truyền tại Gành Đỏ vẫn đỏ lửa ngày đêm, trở thành nguồn dự trữ lương thực thiết yếu cho quân dân địa phương. Từng chum mắm nhĩ thơm lừng được chuyên chở bằng thuyền bầu dọc theo bờ biển miền Trung ra tận kinh thành Huế hoặc ngược dòng sông lên mạn thượng nguồn Tây Nguyên để trao đổi lâm sản quý giá. Tinh thần lao động cần cù, đức tính kiên nhẫn và lòng tôn kính tuyệt đối đối với sản vật của mẹ thiên nhiên đã hun đúc nên cốt cách kiên cường của người dân làng nghề, đưa danh tiếng nước mắm Gành Đỏ vượt khỏi lũy tre làng để ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng thực khách gần xa.

Vị thế địa lý đặc biệt bên bờ vịnh xanh

Tọa lạc ngay bên bờ vịnh Xuân Đài Phú Yên, làng nghề thừa hưởng trọn vẹn những ưu đãi kỳ diệu mà thiên nhiên ban tặng cho một trong những vịnh biển kín gió và thơ mộng bậc nhất Việt Nam. Vịnh biển này có diện tích mặt nước rộng lớn, được bao bọc bởi bán đảo Xuân Thịnh và các hòn đảo nhỏ chắn sóng nhấp nhô, tạo nên một ngư trường sinh thái nước lợ pha lẫn nước mặn vô cùng trù phú. Dòng hải lưu êm ả cùng nguồn thức ăn phiêu sinh vật phong phú đã biến nơi đây thành nơi cư trú và sinh sản lý tưởng của vô số loài cá nổi nhỏ, đặc biệt là loài cá cơm than béo ngậy có hàm lượng đạm cao vượt trội.

Không chỉ sở hữu nguồn lợi thủy sản dồi dào, điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa chan hòa ánh nắng quanh năm của vùng duyên hải Nam Trung Bộ cũng là yếu tố tiên quyết giúp quá trình lên men tự nhiên đạt độ hoàn hảo. Gió biển mặn mòi thổi qua những rặng dừa xanh mướt kết hợp với bức xạ mặt trời gay gắt tạo nên nền nhiệt độ lý tưởng trong các nhà lồng và sân phơi chượp. Sự cộng hưởng giữa đất trời, biển cả và bàn tay tài hoa của con người đã định hình nên nét độc bản cho sản phẩm của làng nghề nước mắm Gành Đỏ, biến mỗi giọt mắm thành một tác phẩm nghệ thuật kết tinh từ linh khí non sông.

Cá cơm và muối hạt tại làng nghề nước mắm Gành Đỏ

Chất lượng thượng hạng của từng mẻ nước mắm phụ thuộc hoàn toàn vào hai nguyên liệu tự nhiên thuần khiết duy nhất là cá biển tươi sống vừa đánh bắt và những hạt muối biển sạch được kết tinh tinh túy.

Toàn cảnh vịnh Xuân Đài nhìn từ trên cao với bến thuyền đánh bắt cá cơm và những rặng dừa xanh mướt
Toàn cảnh vịnh Xuân Đài nhìn từ trên cao với bến thuyền đánh bắt cá cơm và những rặng dừa xanh mướt

Nguồn cá cơm tươi nguyên chất từ đầm và vịnh

Nguyên liệu linh hồn làm nên thương hiệu của làng nghề nước mắm Gành Đỏ chính là các dòng cá cơm tươi ngon, trong đó nguồn cá cơm than vịnh Xuân Đài được xem là giống cá quý giá nhất. Khác với nhiều vùng sản xuất công nghiệp sử dụng nhiều loại cá tạp hỗn hợp, các nghệ nhân Gành Đỏ chỉ tuyển chọn những mẻ cá cơm vừa kéo lưới cập bến vào rạng sáng, khi thân cá còn óng ánh vảy bạc, mắt trong veo và thịt cá săn chắc đàn hồi. Cá cơm sinh trưởng trong môi trường nước biển giàu khoáng chất của vịnh Xuân Đài và đầm Cù Mông thường có kích thước đồng đều, xương mềm, ruột sạch và tỷ lệ mỡ nạc cân đối lý tưởng cho quá trình phân giải protein tự nhiên.

Ngư dân địa phương sử dụng kỹ thuật đánh bắt bằng lưới vây truyền thống, hạn chế tối đa việc dập nát thân cá trong quá trình kéo lưới và đưa lên khoang thuyền. Ngay sau khi đánh bắt, cá cơm được rửa sạch bằng chính nước biển mặn sâu ngoài khơi nhằm loại bỏ tạp chất và cát biển bám dính mà không làm nhạt bớt vị mặn tự nhiên của cá. Sự cẩn trọng tuyệt đối ngay từ khâu thu hoạch nguyên liệu thể hiện triết lý làm nghề nghiêm cẩn, coi trọng chất lượng hơn số lượng của cộng đồng cư dân làng biển Gành Đỏ.

Hạt muối Tuyết Diêm phơi nắng đậm đà vị biển

Bên cạnh nguồn cá cơm tươi sống, chất xúc tác quyết định độ ngọt thanh và hương thơm êm dịu của nước mắm chính là những hạt muối hạt Tuyết Diêm lấy từ làng nghề làm muối Tuyết Diêm Sông Cầu Phú Yên. Đồng muối Tuyết Diêm nằm cách Gành Đỏ không xa, nổi tiếng từ hàng trăm năm qua nhờ hạt muối kết tinh trên nền đất pha cát sạch sẽ, có màu trắng muốt tinh khiết, độ mặn đượm đà mà không hề chát gắt. Đây được coi là loại muối biển có phẩm cấp hàng đầu miền Trung, chứa hàm lượng natri clorua tinh khiết cao cùng các khoáng chất vi lượng quý báu.

Đặc biệt, các bậc thầy làm mắm tại Gành Đỏ luôn tuân thủ nguyên tắc cất giữ muối trong các kho chứa thoáng khí từ một đến hai năm trước khi đem sử dụng để muối cá. Khoảng thời gian lưu kho tự nhiên này cho phép các chất chát đắng không mong muốn như muối magie clorua và canxi sunfat chảy rỉ hết ra ngoài theo nước chạt, chỉ còn lại những hạt muối khô ráo, ngọt hậu và êm dịu. Nhờ sự chuẩn bị nguyên liệu kỳ công này, nước mắm thành phẩm sau thời gian dài ủ chượp sẽ sở hữu vị mặn đằm thắm nơi đầu lưỡi, hoàn toàn không có cảm giác gắt cổ hay nồng khét thường thấy ở các sản phẩm ướp muối non ngày.

Kỹ nghệ ủ chượp gài nén tại làng nghề nước mắm Gành Đỏ

Phương pháp chế biến tại làng nghề là một chuỗi các thao tác thủ công chuẩn xác, đòi hỏi kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ cùng sự am hiểu tường tận về tập tính lên men của thủy hải sản nhiệt đới.

Thùng gỗ bời lời và quy trình gài nén công phu

Trọng tâm của quy trình sản xuất tại làng nghề nước mắm Gành Đỏ nằm ở việc áp dụng kỹ nghệ ủ chượp gài nén truyền thống bên trong các thùng gỗ ủ nước mắm kiên cố được ghép tỉ mỉ từ các loại gỗ rừng tự nhiên bền bỉ như gỗ bời lời, gỗ bằng lăng hoặc mít nài. Các tấm gỗ dày dặn được đẽo gọt khéo léo, ghép khít khao và niềng chặt lại bằng những vòng dây mây rừng dẻo dai bện xoắn nhiều lớp, tạo nên một môi trường chứa đựng hoàn toàn tự nhiên và thông thoáng vi khí hậu. So với việc ủ chượp trong các bể xi măng công nghiệp hiện đại, thùng gỗ cổ truyền giúp duy trì nhiệt độ ủ ấm áp ổn định, cho phép hệ enzyme nội tại của cá hoạt động tối đa mà không bị biến tính hay nhiễm kim loại.

Tỷ lệ phối trộn kinh điển được truyền đời tại làng nghề là ba phần cá tươi trộn đều với một phần muối hạt sạch, thường được gọi dân dã là tỷ lệ ba một. Sau khi trộn đều tay, hỗn hợp chượp cá được đổ từng lớp vào thùng gỗ, rải đều và nén chặt từng tầng. Trên bề mặt thùng, người thợ đặt những thanh tre đan cài ken dày cùng các thanh nẹp gỗ bằng lăng chịu lực, sau đó chất các khối đá tảng sạch lên trên để gài nén với áp lực vừa phải. Lực ép liên tục giúp ép sạch lượng bọt khí ứ đọng, đẩy nước bổi ban đầu trào lên và giữ cho khối cá chìm sâu dưới dung dịch muối bão hòa, ngăn chặn hoàn toàn sự xâm nhập của các loài vi khuẩn hiếu khí gây chua hỏng mẻ mắm.

Thời gian ủ chượp phơi sương nắng qua bốn mùa

Không giống như các phương pháp ủ nóng nhân tạo rút ngắn chu kỳ, các cơ sở truyền thống tại Gành Đỏ kiên trì áp dụng phương pháp ủ gài nén kết hợp náo đảo phơi nắng tự nhiên kéo dài ròng rã từ 12 đến 18 tháng trời. Ban ngày, khi ánh nắng miền Trung rực rỡ chiếu rọi xuống các dãy thùng mắm, người thợ tháo dỡ nẹp để mở nắp thùng, hứng lấy từng đợt nhiệt lượng tự nhiên nhằm thúc đẩy quá trình phân giải protein cá thành các chuỗi axit amin có lợi cho sức khỏe. Khi đêm xuống hoặc trời chuyển mưa giông, các nắp đậy đan bằng lá buông dày dặn lại được đậy kín cẩn thận để giữ nhiệt và ngăn ngừa nước mưa làm nhạt mắm.

Các thùng gỗ bời lời lớn đặt ngay ngắn trong nhà thùng cổ truyền dùng để ủ chượp cá cơm gài nén
Các thùng gỗ bời lời lớn đặt ngay ngắn trong nhà thùng cổ truyền dùng để ủ chượp cá cơm gài nén

Trong suốt chu kỳ ủ chín, công đoạn rút lù và kéo đảo nước bổi được thực hiện định kỳ bằng đôi bàn tay thạo nghề của người thợ già. Nước bổi rút ra từ lỗ lù dưới đáy thùng được rót ngược trở lại lên mặt trên của khối chượp để thẩm thấu đều qua các tầng cá. Nhờ sự lưu chuyển tuần hoàn liên tục dưới tác động của hệ vi sinh vật yếm khí bản địa, thịt cá cơm dần dần chín nhừ và hòa tan hoàn toàn vào dòng dung dịch hổ phách sánh mịn, không cần bổ sung bất kỳ chất phụ gia bảo quản hay hương liệu nhân tạo nào.

Sắc nước hổ phách của làng nghề nước mắm Gành Đỏ

Thành quả của hơn một năm ròng rã dãi dầu mưa nắng là dòng nước cốt đầu tiên tinh khiết nhất, kết tinh trọn vẹn tinh túy dinh dưỡng và phong vị biển khơi xứ Nẫu.

Sắc nước màu cánh gián trong veo chuẩn mực

Điểm nhận diện đặc trưng nhất của dòng sản phẩm từ làng nghề nước mắm Gành Đỏ chính là sắc màu cánh gián pha lẫn ánh hổ phách vàng rơm trong suốt như pha lê. Khi rót nhẹ dòng nước mắm nhĩ Phú Yên từ chiếc gáo dừa vào chén sành trắng, mắm chảy thành dòng sánh mịn, đọng lại những vệt óng ánh trên thành chén biểu thị độ đậm đặc của lượng đạm tự nhiên nguyên chất. Dưới ánh sáng ban ngày, nước mắm không hề có vẩn đục hay cặn lắng lơ lửng, phản chiếu sắc óng ả tuyệt đẹp như mật ong rừng mùa hạ.

Màu sắc nguyên bản này hoàn toàn do phản ứng tạo màu caramen hóa tự nhiên giữa protein cá cơm và các khoáng chất biển trong quá trình phơi nắng trường kỳ tạo nên, tuyệt đối không dùng phẩm màu công nghiệp hay phụ gia tạo màu. Khi để lâu trong chai thủy tinh đậy kín qua nhiều tháng, nước mắm Gành Đỏ có thể hơi sẫm màu lại khi tiếp xúc với không khí do hiện tượng oxy hóa tự nhiên của đạm cá, nhưng chất lượng thơm ngon và độ trong trẻo vẫn được duy trì nguyên vẹn.

Hậu vị ngọt sâu đậm đà tự nhiên của cá biển

Về hương vị, nước mắm nhĩ Gành Đỏ chinh phục khứu giác và vị giác của người thưởng thức bởi mùi thơm nồng nàn mà thanh tao, không hề có mùi tanh tưởi của cá ươn hay mùi nồng gắt của hóa chất. Nhấp một ngụm nhỏ nơi đầu lưỡi, cảm giác đầu tiên là vị mặn mòi nguyên sơ đặc trưng của muối biển duyên hải, nhưng chỉ trong tích tắc, vị mặn ấy nhanh chóng tan biến để nhường chỗ cho hậu vị ngọt béo sâu lắng của đạm thịt cá cơm chín kỹ.

Vị ngọt thanh đượm đà đọng lại rất lâu nơi cuống họng, mang lại cảm giác dễ chịu, ấm bụng và kích thích vị giác một cách tự nhiên. Trong nghệ thuật ẩm thực dân gian địa phương, nước mắm Gành Đỏ đóng vai trò là chiếc cầu nối hương vị tuyệt hảo, làm tôn lên vị béo ngậy của sò huyết đầm Ô Loan, vị giòn thơm của làng nghề bánh tráng Hòa Đa, hay hòa quyện mượt mà vào từng món cuốn, món kho truyền thống tạo nên di sản văn hóa ẩm thực xứ Nẫu phong phú và đặc sắc.

Tiêu chí bách khoaĐặc trưng tại làng nghề nước mắm Gành ĐỏGiá trị văn hóa và kỹ nghệ
Địa bàn hình thànhKhu phố An Thạnh, phường Xuân Thọ 2, thị xã Sông CầuCửa ngõ giao thương đường thủy sầm uất
Vùng nguyên liệu chínhCá cơm than, cá cơm sọc tiêu vịnh Xuân Đài và đầm Cù MôngNguồn đạm tự nhiên tươi ngon dồi dào
Chất xúc tác tự nhiênHạt muối kết tinh làng nghề Tuyết Diêm lưu kho một nămKhử vị chát đắng gắt, tạo độ mặn thanh
Dụng cụ ủ chượpThùng gỗ bời lời, gỗ bằng lăng hoặc lu sành da lươnMôi trường lên men vi sinh yếm khí tự nhiên
Thời gian ủ chínMười hai đến mười tám tháng ròng phơi sương gióThủy phân trọn vẹn protein từ thịt cá
Phẩm chất cảm quanMàu vàng rơm đến hổ phách cánh gián, hậu vị ngọt sâuChuẩn mực giọt ngọc ẩm thực miền Trung

Bảo tồn di sản quý giá làng nghề nước mắm Gành Đỏ

Làng nghề không đơn thuần là một cơ sở sản xuất kinh tế mà còn là một thiết chế văn hóa biển phản ánh đời sống tâm linh, phong tục tập quán và bản sắc cộng đồng người dân xứ Nẫu.

Tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề và lễ hội biển

Đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân gắn chặt với các phong tục tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề và các nghi lễ thiêng liêng cầu mong mưa thuận gió hòa trên biển. Hằng năm vào dịp xuân thu nhị kỳ, các hộ làm mắm tại Gành Đỏ lại tề tựu trang trọng tại lăng thờ thần Nam Hải hoặc miếu tổ nghề để dâng hương tạ ơn trời đất đã ban tặng nguồn cá dồi dào và phù hộ cho các mẻ chượp đạt được độ thơm ngon tuyệt mỹ.

Đặc biệt, không gian văn hóa làng nghề có mối liên hệ mật thiết với lễ hội Cầu ngư Phú Yên, nơi các nghi thức hát bả trạo, chèo cạn và rước linh thần được tổ chức quy mô rộn rã khắp các làng chài ven vịnh. Trong những ngày hội lớn ấy, những chai nước mắm nhĩ ngon nhất mùa vụ luôn được trân trọng đặt lên bàn thờ tổ tiên như một lời tri ân thành kính dâng lên các bậc tiền hiền đã có công mở đất lập làng, nhắc nhở thế hệ con cháu luôn khắc ghi đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Hướng đi bền vững cho tinh hoa ẩm thực xứ Nẫu

Trong bối cảnh kinh tế thị trường phát triển nhanh chóng với sự xuất hiện ồ ạt của các loại nước chấm công nghiệp pha chế tiện lợi, cộng đồng nghệ nhân tại Gành Đỏ vẫn kiên trì giữ vững phương châm làm mắm nguyên chất từ cá và muối sạch. Các cơ sở truyền thống đã từng bước liên kết chặt chẽ với nhau, xây dựng nhãn hiệu chứng nhận tập thể và chuẩn hóa các quy trình kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm mà vẫn bảo tồn nguyên vẹn bí quyết gài nén thủ công trăm năm.

Bên cạnh việc cung ứng sản phẩm cho thị trường tiêu dùng nội địa, làng nghề còn đẩy mạnh kết nối mạng lưới văn hóa liên vùng với làng đan lát Tuy An và làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân nhằm tạo nên chuỗi trải nghiệm du lịch di sản làng nghề phong phú cho du khách gần xa. Thông qua cổng thông tin chuyên trang di sản Đắk Lắk NSSC, những giá trị văn hóa lịch sử độc đáo và tri thức bản địa quý giá của làng nghề nước mắm Gành Đỏ đang ngày càng được lan tỏa mạnh mẽ, khẳng định vị thế vững chắc của một biểu tượng văn hóa ẩm thực truyền thống bền bỉ cùng thời gian.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất