Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề bánh tráng Hòa Đa - Tinh hoa hạt gạo trắng ngần miền duyên hải

Nằm trải dài bên bờ sông Ngân Sơn lộng gió, làng nghề bánh tráng Hòa Đa là biểu tượng thủ công ẩm thực lâu đời của đất miền Trung, nơi những người thợ gửi gắm sự cần cù và bí quyết chắt lọc hạt ngọc trời thành từng chiếc bánh tráng mỏng dẻo, thơm ngát hương lúa đồng nội.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Các phên tre phơi bánh tráng Hòa Đa trắng ngần trải dài tăm tắp dưới nắng sớm làng nghề

Mỗi sớm mai thức giấc khi làn sương mỏng còn vương vấn trên những rặng dừa ven sông, khắp xóm làng đã rực hồng ánh lửa lò trấu cùng mùi thơm dịu ngọt của bột gạo mới chín tới. Qua bao đổi thay của cuộc sống hiện đại, làng nghề bánh tráng Hòa Đa vẫn thủy chung giữ trọn nếp nghề thủ công truyền thống, thêu dệt nên nét đẹp văn hóa ẩm thực bình dị nhưng vô cùng sâu sắc của người dân miền đất duyên hải Trung Bộ.

Cội nguồn lịch sử và không gian trù phú làng nghề bánh tráng Hòa Đa

Bắt nguồn từ nhu cầu tích trữ lương thực khô cho những chuyến đi biển dài ngày và các dịp lễ Tết gia đình, nghề tráng bánh tráng thủ công đã bén rễ sâu xa vào đời sống của cư dân bản địa qua hàng thế kỷ. Vùng đất ven hạ lưu màu mỡ được bồi đắp bởi các dòng phù sa trĩu hạt đã tạo nên một không gian canh tác trù phú, cung cấp nguồn nông sản dồi dào cho sự ra đời của những làng nghề chế biến lương thực nổi tiếng khắp vùng.

Lịch sử làng bánh tráng ven dòng Ngân Sơn

Hình thành từ nhiều thế kỷ trước dọc theo triền sông Ngân Sơn và tiếp giáp dòng sông Cái thuộc thôn Hòa Đa, xã An Mỹ, xóm nghề tráng bánh đã gắn liền với bước chân mở cõi của bậc tiền hiền Lương Văn Chánh. Để thích ứng với điều kiện khí hậu miền Trung nắng gắt gió nhiều, người nông dân nơi đây đã sáng tạo ra cách thức chế biến hạt gạo thành những chiếc bánh tráng khô tròn trịa, có thể cất giữ quanh năm trong bồ lúa hay gác bếp mà không lo ẩm mốc.

Sản phẩm trứ danh bánh tráng Hòa Đa Phú Yên từ lâu đã trở thành niềm tự hào của cả vùng đất duyên hải, được truyền tụng trong câu ca dao mộc mạc của người xứ Nẫu. Nhờ chất lượng vượt trội và độ dẻo dai tự nhiên, bánh tráng nơi đây không chỉ phục vụ bữa ăn đạm bạc thường nhật của bà con xóm chài mà còn theo chân các thương thuyền ngược xuôi trên dòng sông Cái tỏa đi khắp các tỉnh thành duyên hải và các buôn làng trên vùng cao nguyên đất đỏ.

Nét đẹp thanh bình của xóm nghề Hòa Đa

Đặt chân đến vùng đất An Mỹ vào những ngày nắng đẹp, du khách sẽ bắt gặp khung cảnh lao động nhộn nhịp mang vẻ đẹp cổ kính hiếm có. Trải dọc theo những con đường làng rợp bóng mát là hàng trăm phên tre phơi bánh san sát nhau, tạo nên những dải lụa trắng muốt ngút ngàn phản chiếu ánh mặt trời rực rỡ bên cạnh không gian cổ kính của nhà thờ Mằng Lăng Tuy An Phú Yên và công trình cầu gỗ Ông Cọp Tuy An Phú Yên.

Âm thanh rộn rã của tiếng cối xay bột nước róc rách, tiếng quạt lò trấu tí tách và tiếng bước chân thoăn thoắt của những người phụ nữ vác phên tre ra sân đón nắng đã hòa quyện thành bản hòa ca lao động bình dị. Giữa không gian trù phú cách không xa thắng cảnh đầm Ô Loan Tuy An Phú Yên và chùa Đá Trắng Tuy An Phú Yên, làng nghề bánh tráng Hòa Đa hiện lên như một bức tranh đồng quê thuần khiết, lưu giữ vẹn nguyên ký ức về nếp sống nghĩa tình của ông cha.

  • Địa bàn hành chính: Thôn Hòa Đa, xã An Mỹ dọc tuyến Quốc lộ 1A và sông Ngân Sơn.
  • Sản phẩm chủ lực: Bánh tráng nhúng nước (bánh cuốn), bánh tráng nướng mè đen, bánh tráng dừa.
  • Nguyên liệu cốt lõi: Hạt gạo tẻ thuần chất xay bột nước, không pha tạp bột sắn hay phụ gia.
  • Thời gian sản xuất: Khởi động từ 3 giờ sáng và hoàn tất phơi nắng trước buổi trưa.
Các phên tre phơi bánh tráng Hòa Đa trắng ngần trải dài tăm tắp dưới nắng sớm làng nghề
Các phên tre phơi bánh tráng Hòa Đa trắng ngần trải dài tăm tắp dưới nắng sớm làng nghề

Kỹ nghệ tuyển chọn hạt ngọc trời tại làng nghề bánh tráng Hòa Đa

Để làm nên những mẻ bánh tráng đạt độ dẻo dai lý tưởng, không bị rách khi nhúng nước và tỏa hương thơm lừng khi nướng giòn, khâu chuẩn bị nguyên liệu đòi hỏi sự khắt khe bậc nhất. Người thợ Hòa Đa xem hạt gạo như tinh hoa của đất trời, chắt chiu từng hạt ngọc để biến thành thứ bột nước sánh mịn nhất bằng kỹ nghệ truyền đời.

Tuyển lựa lúa tẻ phù sa đồng ruộng

Khác với nhiều vùng làm bánh pha tạp thêm bột mì hay bột củ mì công nghiệp để hạ giá thành, làng nghề bánh tráng Hòa Đa duy trì nguyên tắc trung thực với hạt gạo nguyên chất. Người làm nghề chỉ tuyển chọn hạt gạo tẻ đồng bằng sông Cái được gieo cấy trên những cánh đồng phù sa màu mỡ, thu hoạch từ những giống lúa thuần nông có hàm lượng tinh bột cao và độ dẻo tự nhiên.

Hạt gạo làm bánh phải là gạo vụ trước đã qua thời gian tích trữ vừa đủ độ nở, hoặc gạo lúa mới đều hạt, mẩy tròn và được sàng sẩy thật sạch bụi cám. Thợ lành nghề tuyệt đối không dùng gạo ẩm mốc hay gạo cũ lẫn hạt cỏ dại vì sẽ làm cho bột bị chua, bánh khi tráng ra sẽ ngả màu xỉn đục và dễ bị nứt gãy khi phơi dưới gió biển khô rát.

Kỹ thuật ngâm rộng và xay cối đá truyền thống

Sau khi chọn được mẻ gạo ưng ý, người thợ tiến hành quy trình ngâm rộng gạo và xay bột nước vô cùng tỉ mỉ. Gạo được vo kỹ bằng nước giếng trong vắt rồi ngâm trong vại sành từ 3 đến 4 tiếng đồng hồ cho hạt gạo ngậm đủ nước, nở mềm nhưng không được để lên men chua. Thời gian ngâm phải được căn chỉnh chuẩn xác theo nhiệt độ thời tiết của từng mùa trong năm.

Gạo ngâm xong được đưa vào cối đá xay nhuyễn cùng dòng nước tinh khiết chảy đều đặn. Trước đây, các nghệ nhân dùng cối đá xanh quay tay kiên nhẫn để từng dòng bột nước trắng ngần, mịn màng chảy ra máng gỗ. Dù ngày nay đã có sự hỗ trợ của máy xay bột cơ khí, nhưng khâu lắng lọc nước trong và quấy bột để đạt độ sánh chuẩn xác vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào cảm nhận tinh tế của đôi bàn tay người thợ lành nghề.

Công đoạn xử lýVật liệu và thiết bị sử dụngYêu cầu kỹ thuật và đặc tính thành phẩm
Tuyển chọn thóc gạoThúng sàng, nia sẩy và chum chứa gạoSử dụng hạt gạo tẻ đồng bằng sông Cái đều hạt, sạch cám và giàu tinh bột
Ngâm và vo sạch gạoNước giếng trong, vại sành ngâm gạoNgâm gạo đúng độ nở mềm, không chua để giữ trọn hương vị mộc mạc của hạt gạo
Xay bột nước mịn màngCối đá truyền thống hoặc máy nghiềnTạo dòng bột sánh mịn, đồng nhất và không gợn cặn tinh bột
Lắng nước và pha chếThau đồng, gáo múc và muối hầm sạchRộng nước chua, pha chút muối hạt tạo độ dẻo dai và vị đậm đà tự nhiên

Quy trình tráng hơi và hong phơi nắng gió làng nghề bánh tráng Hòa Đa

Nghệ thuật tráng bánh tráng là một vũ điệu lao động đầy mê hoặc giữa hơi nước sôi sùng sục và đôi bàn tay thoăn thoắt của người thợ. Trong gian bếp ấm cúng, người thợ ngồi đối diện với lò tráng suốt nhiều giờ liền, phối hợp nhịp nhàng từng thao tác để cho ra lò hàng nghìn chiếc bánh đều đặn như in.

Thao tác tráng gáo dừa trên màng vải mộc

Bếp lò tráng bánh thủ công được xây bằng đất sét hoặc gạch nung kiên cố, đun hoàn toàn bằng trấu hạt để giữ ngọn lửa cháy đượm và tỏa nhiệt đều khắp đáy nồi đồng. Miệng nồi hơi tráng bánh căng vải mộc được bịt kín bằng một tấm vải cô-tông dệt thưa căng phẳng lỳ, bên trên chừa một lỗ thông hơi nhỏ xíu để hơi nước sôi bốc lên làm chín màng bột.

Người thợ tay phải cầm chiếc gáo dừa nhỏ múc một lượng bột nước vừa vặn đổ lên mặt vải, tay trái nhanh như cắt dùng trôn gáo láng tròn một vòng thật đều từ tâm ra mép ngoài. Ngay sau đó, chiếc nắp vung đan bằng tre hình chóp nón được đậy kín lại. Chỉ trong khoảng mười đến mười lăm giây, hơi nước sôi bốc lên nghi ngút đã làm chín lớp bột mỏng tang thành tấm bánh trong suốt, dẻo dai. Tiếp đó, người thợ mở vung, khéo léo luồn một chiếc ống lăn bằng cật tre hoặc nẹp gỗ dưới mép bánh, nhẹ nhàng nhấc bổng tấm bánh nóng hổi trải đều lên phên tre đặt sẵn bên cạnh.

Hong phơi phên tre đón nắng sớm tự nhiên

Khi phên tre đã chứa đủ từ 5 đến 6 chiếc bánh tráng tròn đều, người phụ việc sẽ nhanh chóng mang ra sân phơi. Việc sử dụng phên tre hong phơi dưới nắng gió tự nhiên là bí quyết quan trọng giúp bánh thoát hơi nước từ từ, giữ được độ dai và mùi thơm đặc trưng của hạt lúa phù sa mà không phương pháp sấy nhiệt nhân tạo nào có thể thay thế được.

Dưới cái nắng vàng rực rỡ và những luồng gió biển lồng lộng thổi qua hàng dừa, từng chiếc bánh tráng khô dần, chuyển từ màu trắng đục sang màu trắng trong ngà tự nhiên. Người thợ phơi bánh phải liên tục theo dõi hướng nắng và cường độ gió để lật trở phên tre kịp thời, tránh để bánh bị khô giòn quá mức dẫn đến cong vênh hay rách nát. Khi bánh vừa đạt độ khô chuẩn, các phên tre được thu gom vào bóng râm để bánh dịu lại trước khi gỡ ra xếp thành từng chục ngay ngắn.

Nghệ nhân khéo léo dùng gáo dừa tráng bột và dùng ống lăn vớt bánh tráng tại làng nghề bánh tráng Hòa Đa
Nghệ nhân khéo léo dùng gáo dừa tráng bột và dùng ống lăn vớt bánh tráng tại làng nghề bánh tráng Hòa Đa

Nếp sống văn hóa và giá trị gắn kết làng nghề bánh tráng Hòa Đa

Không chỉ là một mặt hàng nông sản thiết yếu, chiếc bánh tráng Hòa Đa còn thấm đẫm ý nghĩa biểu trưng cho nếp sống gia đình thuận hòa và nét đẹp văn hóa tín ngưỡng cổ truyền của cư dân miền Trung.

Chiếc bánh tráng trong mâm cỗ cúng tổ tiên

Trong tâm thức dân gian của người dân xứ Nẫu, chiếc bánh tráng hình tròn vành vạnh tượng trưng cho sự trọn vẹn, viên mãn của trời đất và tình cảm gắn kết keo sơn giữa các thành viên trong dòng tộc. Do đó, vào các dịp nghi thức cúng giỗ và ngày Tết cổ truyền của dân tộc, trên bàn thờ tổ tiên bao giờ cũng phải bày biện trang trọng một xấp bánh tráng trắng tinh tươm cạnh mâm ngũ quả.

Trong bữa cơm sum họp gia đình, món bánh tráng nhúng nước dẻo dai dùng để cuốn thịt luộc, cá hấp cùng các loại rau thơm tươi non đã trở thành nét sinh hoạt ẩm thực đầm ấm không thể thiếu. Khác với bánh tráng cuốn thông thường dễ bị rã nát khi ngâm nước, bánh tráng Hòa Đa chỉ cần nhúng sơ qua làn nước sạch là lập tức mềm mại, có độ dẻo dai tuyệt vời, cuốn chặt tay mà không hề bị bở rách, giữ trọn vẹn vị ngọt lành tự nhiên. Bên cạnh đó, món bánh tráng nướng mè đen giòn rụm thơm lừng mùi vừng nướng trên than hồng cũng là món quà quê mộc mạc làm say lòng biết bao thế hệ người con xa xứ.

Bảo tồn nghề thủ công và trao truyền thế hệ

Trước sức ép của các dây chuyền sản xuất bánh tráng công nghiệp tự động hóa, người dân Hòa Đa vẫn kiên trì giữ lửa nghề thủ công bằng sự trân trọng tuyệt đối với nghề tổ. Sự kết hợp hài hòa giữa làng bánh tráng Hòa Đa với làng nghề đan thúng chai Phú Mỹ Tuy An Phú Yên và quần thể danh thắng Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên đã hình thành nên chuỗi du lịch trải nghiệm làng nghề truyền thống đặc sắc thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Thông qua cổng thông tin chuyên trang di sản Đắk Lắk NSSC, những giá trị văn hóa đích thực và hương vị mộc mạc của hạt gạo đồng quê tiếp tục được giới thiệu rộng rãi, khẳng định thương hiệu bền vững của một làng nghề thủ công trăm năm tuổi. Từng lớp thanh niên trẻ lớn lên tại xóm nghề lại tiếp tục kế thừa ngọn lửa từ cha ông, tự hào gìn giữ di sản ẩm thực dân tộc như một báu vật vô giá giữa dòng chảy hội nhập hôm nay.

  • Giá trị ẩm thực: Đem lại món ăn mộc mạc, dẻo dai và giàu giá trị dinh dưỡng tự nhiên.
  • Biểu tượng sum vầy: Hiện diện trang trọng trong mâm cúng tổ tiên và bữa cơm đoàn tụ ngày Tết.
  • Sức sống kinh tế: Tạo sinh kế ổn định cho hàng trăm hộ gia đình nông dân bền bỉ bám nghề.
  • Tiềm năng du lịch: Điểm hẹn văn hóa trải nghiệm tráng bánh thu hút khách tham quan quốc tế.

Hương thơm nồng nàn của bột gạo mới hòa quyện cùng khói trấu bảng lảng bên dòng sông Ngân Sơn như níu giữ bước chân người lữ khách phương xa. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, làng nghề bánh tráng Hòa Đa vẫn mãi là niềm tự hào sáng ngời của văn hóa ẩm thực miền Trung, nơi tinh hoa hạt ngọc trời được chắt chiu, thăng hoa và trường tồn cùng năm tháng.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất