Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Cầu ngư Phú Yên - Di sản tín ngưỡng vạn chài và nghệ thuật bả trạo xứ Nẫu

Được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016, lễ hội Cầu ngư Phú Yên phản ánh đời sống tín ngưỡng thờ thần Nam Hải cùng nghệ thuật diễn xướng hát bả trạo chèo cạn đặc trưng của ngư dân miền biển.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đoàn nghi lễ trong trang phục cổ truyền rước kiệu nghinh thần Nam Hải dọc bờ biển tại lễ hội Cầu ngư Phú Yên

Dọc theo dải bờ biển duyên hải miền Trung giàu truyền thống văn hiến, lễ hội Cầu ngư Phú Yên từ hàng trăm năm qua đã trở thành điểm tựa tâm linh thiêng liêng của cư dân vạn chài từ vùng vịnh Xuân Đài đến cửa biển Đà Diễn, Đà Nông. Ngày hội đầu xuân nơi các ngôi lăng Ông cổ kính không chỉ gửi gắm ước vọng trời yên biển lặng, tôm cá đầy khoang mà còn lưu giữ kho tàng diễn xướng dân gian miền biển độc đáo của xứ Nẫu.

Cội nguồn tín ngưỡng thờ cá Ông và lễ hội Cầu ngư Phú Yên

Sự hình thành và lan tỏa của lễ hội biển lớn nhất vùng duyên hải phía đông gắn liền với quá trình mở cõi lập làng và cuộc mưu sinh bền bỉ của bao thế hệ ngư dân trước sóng gió đại dương.

Tín ngưỡng thờ thần Nam Hải của cư dân vạn chài

Lịch sử hình thành lễ hội Cầu ngư Phú Yên khởi nguồn từ hành trình các bậc tiền nhân theo chân danh tướng Lương Văn Chánh vào khai khẩn vùng đất trấn biên từ cuối thế kỷ mười sáu, đầu thế kỷ mười bảy, lập nên những làng chài trù phú dọc các cửa biển, đầm phá và vịnh đảo. Trong quá trình vượt sóng ra khơi xa đánh bắt hải sản, người ngư dân luôn đối diện với những cơn bão tố bất ngờ của biển cả và tìm thấy điểm tựa tinh thần nơi tín ngưỡng thờ cá Ông, vị thần biển hiền từ thường xuất hiện nâng đỡ thuyền bè vượt qua hiểm nguy.

Trong tâm thức dân gian của ngư dân địa phương, cá voi được tôn kính gọi bằng danh xưng Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần hay Ông Nam Hải. Bất cứ khi nào có cá Ông lụy bờ tại các bãi cát ven biển, cả vạn chài đều đứng ra tổ chức tang lễ trọng thể theo nghi thức đại tang, vị trưởng vạn hoặc người đầu tiên phát hiện sẽ chịu tang như con trưởng, sau ba năm làm lễ thượng ngọc cốt đưa vào phụng thờ trang nghiêm trong lăng Ông Nam Hải và từ đó định kỳ mở lễ hội Cầu ngư Phú Yên hằng năm để tưởng nhớ ân đức của thần.

Dấu mốc ghi danh di sản văn hóa quốc gia

Trải qua hơn ba thế kỷ gìn giữ và trao truyền liên tục qua các thế hệ ngư dân, hệ thống nghi lễ, văn tế cổ và nghệ thuật diễn xướng trong lễ hội Cầu ngư Phú Yên đã đạt tới độ hoàn chỉnh cao về cả giá trị lịch sử lẫn mỹ thuật dân gian. Ghi nhận những giá trị văn hóa độc đáo ấy, năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ hội Cầu ngư Phú Yên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình lễ hội truyền thống.

Sự kiện đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định tầm vóc của lễ hội Cầu ngư Phú Yên trong bức tranh văn hóa biển đảo Việt Nam. Hiện nay, trên toàn dải ven biển từ thị xã Sông Cầu, huyện Tuy An, thành phố Tuy Hòa đến thị xã Đông Hòa có gần năm mươi lăng Ông Nam Hải cổ kính còn lưu giữ hàng trăm bộ ngọc cốt cá Ông cùng nhiều đạo sắc phong quý giá của các triều đại phong kiến nhà Nguyễn ban tặng cho vị thần hộ mệnh nghề biển.

Không gian lăng Ông và thời gian mở lễ hội Cầu ngư Phú Yên

Không gian thực hành di sản trải rộng khắp các làng chài ven biển, đầm phá và cửa sông, nơi mỗi ngôi lăng Ông đều đóng vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh cố kết toàn bộ cộng đồng vạn chài.

Hệ thống lăng Ông từ Xuân Đài đến Đông Tác

Trục không gian văn hóa của lễ hội Cầu ngư Phú Yên phân bố dọc theo bờ biển dài gần hai trăm ki lô mét với những quần thể di tích lăng Ông Nam Hải mang kiến trúc truyền thống đặc trưng vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Ở phía bắc, các lăng Ông tại Tiên Châu, Mỹ Quang, Gành Đỏ thuộc huyện Tuy An và các vạn chài ven vịnh Xuân Đài Phú Yên nằm tựa lưng vào triền núi đá, mặt hướng ra mặt vịnh xanh biếc gần danh thắng Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên và vùng đầm nước lợ đầm Ô Loan Tuy An Phú Yên.

Xuôi về vùng biển trung tâm thành phố Tuy Hòa và thị xã Đông Hòa gần cực đông Mũi Điện, lễ hội Cầu ngư Phú Yên lại diễn ra vô cùng sầm uất tại các vạn chài lớn có truyền thống đánh bắt xa bờ lâu đời, tiêu biểu là lăng Ông Đông Tác tại phường Phú Đông hay các lăng Ông tại Long Thủy, Phú Câu, Hòa Hiệp. Ngôi lăng Ông Đông Tác bề thế với mái đao cong chạm hình lưỡng long chầu nguyệt, bình phong đắp nổi chữ Thọ và hậu cung lưu giữ ngọc cốt cá Ông hàng trăm năm tuổi chính là nơi hội tụ của hàng trăm con tàu vươn khơi đánh bắt tạo nên danh tiếng món mắt cá ngừ đại dương Phú Yên trứ danh.

Đoàn rước kiệu thần Nam Hải trong trang phục lễ phục truyền thống rực rỡ sắc màu đi dọc bờ biển tại lễ hội Cầu ngư Phú Yên
Đoàn rước kiệu thần Nam Hải trong trang phục lễ phục truyền thống rực rỡ sắc màu đi dọc bờ biển tại lễ hội Cầu ngư Phú Yên

Chu kỳ mở hội gắn với mùa biển ra khơi

Thời gian cử hành lễ hội Cầu ngư Phú Yên thường diễn ra từ tháng giêng đến tháng sáu âm lịch hằng năm, trong đó tập trung đông đảo và nhộn nhịp nhất là vào dịp đầu xuân từ tháng giêng đến tháng ba âm lịch hoặc dịp rằm tháng năm, tháng sáu tùy theo tục lệ riêng và ngày cá Ông lụy bờ của từng vạn lăng. Một kỳ lễ hội Cầu ngư Phú Yên truyền thống tại mỗi vạn chài thường kéo dài trong ba đến bốn ngày liên tiếp với sự phân công chặt chẽ của Ban lạch gồm Chánh vạn, Phó vạn, các vị bô lão và các tổ đội ngư dân.

Thời điểm mở lễ hội Cầu ngư Phú Yên luôn gắn liền mật thiết với chu kỳ gió mùa trên biển Đông và lịch mở biển ra khơi đánh bắt vụ cá Nam của bà con ngư dân cùng các làng nghề truyền thống ven biển như làng nghề nước mắm Gành Đỏ và làng nghề đan thúng chai Phú Mỹ Tuy An Phú Yên. Trước khi những đoàn tàu công suất lớn nhổ neo hướng ra ngư trường Trường Sa, Hoàng Sa, cả làng chài cùng tề tựu về lăng Ông Nam Hải dâng hương cầu nguyện quốc thái dân an, sóng yên biển lặng và một mùa biển mới bội thu.

  • Không gian thực hành di sản: Hệ thống gần năm mươi lăng Ông Nam Hải dọc bờ biển từ thị xã Sông Cầu, huyện Tuy An, thành phố Tuy Hòa đến thị xã Đông Hòa.
  • Tâm điểm lễ hội tiêu biểu: Nổi bật với lăng Ông Đông Tác tại Tuy Hòa, lăng Ông Tiên Châu, lăng Ông Mỹ Quang tại Tuy An và lăng Ông Vạn Phước tại Sông Cầu.
  • Thời gian cử hành hằng năm: Diễn ra từ tháng giêng đến tháng sáu âm lịch, kéo dài ba đến bốn ngày lễ hội gắn với mùa ra khơi vụ cá Nam.
  • Tổ chức cộng đồng tự quản: Điều hành bởi Ban vạn lạch gồm các bậc cao niên am hiểu cổ lệ, chủ tàu và các đội diễn xướng dân gian bản địa.

Nghi thức cổ truyền và diễn xướng trong lễ hội Cầu ngư Phú Yên

Giá trị cốt lõi làm nên sức sống trường tồn của di sản văn hóa biển xứ Nẫu nằm ở hệ thống nghi thức tế lễ trang nghiêm kết hợp cùng những loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc bản của cư dân miền biển.

Nghi lễ nghinh Ông trên biển và lễ Chánh tế

Trình tự phần lễ trong lễ hội Cầu ngư Phú Yên mở đầu bằng nghi thức lễ nghinh Ông trên biển hay lễ rước sắc thần từ biển cả về an vị tại chính điện lăng Ông Nam Hải. Hàng chục chiếc tàu đánh cá của ngư dân địa phương được kết hoa, treo cờ Tổ quốc và cờ ngũ sắc rực rỡ nối đuôi nhau rẽ sóng tiến ra cửa biển theo đội hình trang nghiêm để làm lễ đón rước thần Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần cùng chư vị thủy thần về dự hội cùng dân làng.

Khi đoàn thuyền hoàn tất lễ nghinh Ông trên biển và cập bến trong tiếng trống chiêng vang dội, đoàn rước trên bộ gồm đội múa siêu rước kiệu, đội bát âm, đội học trò lễ và các vị bô lão mặc áo dài thụng xanh đỏ trang trọng rước kiệu thần tiến về sân lăng Ông Đông Tác hoặc đình vạn. Tiếp nối là nghi thức lễ Tỉnh sanh, lễ Túc yết và Chánh tế diễn ra vào đêm khuya và rạng sáng ngày chính hội, nơi vị Chánh tế cùng các bồi tế thực hiện nghi thức dâng hương, dâng rượu, đọc văn tế cổ ca ngợi công đức thần Nam Hải cứu độ ngư dân và cầu nguyện quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Đoàn tàu đánh cá của ngư dân treo cờ rực rỡ nối đuôi nhau rẽ sóng thực hiện nghi thức lễ nghinh Ông trên biển trong lễ hội Cầu ngư Phú Yên
Đoàn tàu đánh cá của ngư dân treo cờ rực rỡ nối đuôi nhau rẽ sóng thực hiện nghi thức lễ nghinh Ông trên biển trong lễ hội Cầu ngư Phú Yên

Nghệ thuật hát bả trạo, múa siêu và hát bội

Nét đặc sắc bậc nhất về nghệ thuật trình diễn trong lễ hội Cầu ngư Phú Yên chính là màn diễn xướng hát bả trạo chèo cạn diễn ra ngay trước sân chính điện lăng Ông Nam Hải sau khi hoàn tất phần tế lễ. Đội hình hát bả trạo chèo cạn thường gồm từ mười hai đến mười tám con trạo là các chàng trai làng biển khỏe mạnh cầm mái chèo sơn son thếp vàng, dưới sự điều khiển của ba nhân vật trung tâm là Tổng mũi đứng đầu thuyền, Tổng khoang tát nước ở giữa và Tổng lái cầm chèo lái phía sau.

Trong âm hưởng nhạc cụ dân tộc réo rắt kết hợp giữa điệu hò biển dân dã và làn điệu tuồng cổ, đội hát bả trạo chèo cạn tại lễ hội Cầu ngư Phú Yên vừa xếp đội hình mô phỏng con thuyền vượt sóng dữ vừa hát đối đáp kể lại hành trình ra khơi đánh cá, niềm thương tiếc khi cá Ông hóa thần và ước vọng biển lặng sóng êm. Cùng với điệu múa siêu rước kiệu uy nghi và những đêm hát bội chầu thần kéo dài suốt ba ngày đêm tại sân lăng, lễ hội còn tổ chức sôi nổi các trò chơi dân gian miền biển như đua thuyền rồng, lắc thúng chai, kéo co và giao lưu hội Bài chòi dân gian Phú Yên thu hút đông đảo người dân tham dự.

Nghi thức và hoạt động chínhThời điểm và không gian diễn raÝ nghĩa tâm linh và giá trị nghệ thuật dân gian
Nghi thức lễ nghinh Ông trên biểnNgày đầu tiên trên mặt biển và cửa sông trước vạn chàiĐoàn tàu cờ hoa rước thần Nam Hải từ khơi xa về chứng giám lễ hội
Đội hình múa siêu rước kiệuDọc bãi biển và trục đường làng dẫn về lăng Ông Nam HảiBiểu trưng cho uy linh thần biển, xua tan chướng khí và mở đường rước sắc
Nghi thức lễ Túc yết và Chánh tếĐêm chính hội và rạng sáng tại chính điện lăng Ông Đông TácDâng lễ vật, đọc văn tế cổ tri ân thần Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần
Diễn xướng hát bả trạo chèo cạnSân lăng Ông ngay sau phần tế lễ chính thứcTái hiện cảnh chèo thuyền vượt sóng, kết hợp hò biển với nghệ thuật tuồng
Trình diễn hát bội chầu thần và hộiSân khấu trước lăng Ông và bãi biển suốt ba ngày hộiPhục vụ đời sống tinh thần ngư dân, kết hợp đua thuyền và lắc thúng chai

Sức sống văn hóa và bảo tồn di sản lễ hội Cầu ngư Phú Yên

Không chỉ dừng lại ở các nghi thức tín ngưỡng dân gian, ngày hội của ngư dân vùng biển duyên hải còn là sợi dây gắn kết nghĩa tình đồng bào và hun đúc ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng.

Gắn kết tình nghĩa vạn chài và giữ gìn biển đảo

Mỗi mùa lễ hội Cầu ngư Phú Yên về là dịp để mọi ngư dân dù đang làm ăn xa hay vừa trở về sau những chuyến biển dài ngày đều sum họp dưới mái lăng Ông Nam Hải để cùng chung tay lo việc làng, việc vạn. Song hành cùng các lễ hội vùng sông nước đầm phá lân cận như lễ hội Đầm Ô Loan tại huyện Tuy An, ngày hội còn giáo dục thế hệ trẻ lòng biết ơn biển cả và ý thức khai thác thủy sản bền vững. Mỗi con tàu tham gia lễ nghinh Ông trên biển với lá cờ đỏ sao vàng tung bay nơi mũi thuyền chính là một cột mốc sống khẳng định sự hiện diện bền bỉ và tình yêu biển đảo quê hương của ngư dân Việt Nam.

Truyền dạy nghệ thuật bả trạo cho thế hệ trẻ

Để bảo tồn nguyên vẹn giá trị của Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trước nhịp sống hiện đại, các vạn chài tại Sông Cầu, Tuy An, Tuy Hòa và Đông Hòa luôn chú trọng việc sưu tầm các bản văn tế Hán Nôm cổ và truyền dạy nghệ thuật hát bả trạo chèo cạn, múa siêu rước kiệu cho lớp thanh thiếu niên kế cận. Nhằm lưu giữ và lan tỏa hệ thống tri thức di sản bản địa toàn diện, chuyên trang Đắk Lắk NSSC thường xuyên cập nhật các công trình biên khảo chuyên sâu về hệ thống lễ hội truyền thống, danh thắng và làng nghề lâu đời trên toàn tỉnh.

Trải qua hàng trăm năm đồng hành cùng nhịp sóng biển Đông, lễ hội Cầu ngư Phú Yên mãi là biểu tượng văn hóa tâm linh cao đẹp kết tinh lòng tri ân thiên nhiên và ý chí kiên cường của người dân miền biển xứ Nẫu. Trong tiếng trống chầu rộn rã của đêm hát bội chầu thần, điệu hát bả trạo chèo cạn ngân vang trước lăng Ông Nam Hải và lời nguyện ước quốc thái dân an mỗi độ xuân về, di sản văn hóa biển vẫn vẹn nguyên sức sống trường tồn cùng năm tháng.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất