Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân - Sắc màu hoa văn trăm năm bên đầm Ô Loan

Làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân là điểm sáng di sản thủ công truyền thống tại huyện Tuy An, nơi đôi bàn tay tài hoa của người thợ dệt nên những tấm chiếu hoa rực rỡ bên bờ đầm Ô Loan thanh bình.

NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Cột mốc di tích thắng cảnh quốc gia đầm Ô Loan nơi cung cấp vùng nguyên liệu cói bãi bồi cho làng nghề dệt chiếu Phú Tân

Nằm nép mình yên bình bên bờ đầm Ô Loan thơ mộng, làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân từ hơn một thế kỷ qua đã trở thành cái nôi sản sinh ra những tấm chiếu cói thủ công trứ danh khắp dải đất miền Trung. Tiếng lách cách rộn ràng của khung dệt gỗ cùng sắc màu rực rỡ của những bó cói phơi mình dưới nắng sớm đã dệt nên một bức tranh sinh hoạt làng quê mộc mạc, đậm đà phong vị văn hóa bản địa xứ Nẫu.

Lịch sử hình thành làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân

Trải qua hơn một trăm năm thăng trầm của lịch sử, làng nghề vẫn kiên định lưu giữ những giá trị văn hóa và tri thức dân gian truyền đời của cư dân nông nghiệp vùng đầm phá.

Cội nguồn định cư ven đầm nước lợ trù phú

Cội nguồn của làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân gắn liền với bước chân di cư và khai khẩn đất đai của những lưu dân người Việt từ các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vào cuối thế kỷ 19. Khi đặt chân đến vùng đất ven bờ sò huyết đầm Ô Loan thuộc xã An Cư ngày nay, những người tiền hiền đã nhanh chóng nhận thấy tiềm năng sinh thái độc đáo của các dải bãi bồi trũng thấp ven đầm. Nguồn nước lợ quanh năm cùng lớp phù sa mịn màng bồi đắp sau mỗi mùa mưa lũ đã tạo điều kiện lý tưởng cho cây cói nước lợ tự nhiên sinh sôi nảy nở xanh tốt bạt ngàn.

Ban đầu, những người thợ thủ công khai phá đồng bãi để thu hoạch cói hoang dại dệt nên những manh chiếu trơn đơn sơ phục vụ nhu cầu trải nằm và che mưa chắn gió cho gia đình mình. Dần dà, kỹ nghệ tách sợi, nhuộm màu và tạo lập khung cửi dệt chiếu gỗ được hoàn thiện tỉ mỉ và truyền dạy qua nhiều thế hệ mẹ truyền con nối. Từ một công việc phụ tranh thủ lúc nông nhàn giữa hai vụ lúa, nghề dệt chiếu đã trở thành nghề mưu sinh chính của hàng trăm hộ gia đình, đưa danh tiếng sản phẩm chiếu cói Phú Tân Tuy An vươn xa khắp các nẻo đường Nam Trung Bộ, tạo dựng nên một làng nghề thủ công phồn thịnh với mạng lưới tiêu thụ rộng khắp các tỉnh duyên hải miền Trung và cao nguyên đất đỏ.

Bước chuyển mình qua thăng trầm thời gian

Trong các giai đoạn kháng chiến giữ nước hào hùng của dân tộc, làng nghề chiếu cói Phú Tân từng là hậu phương vững chắc nuôi giấu cán bộ và bộ đội cách mạng. Những tấm chiếu cói bền dai được gửi ra mặt trận làm đệm nằm ấm áp cho chiến sĩ trên chiến trường khói lửa, trong khi cánh đồng cói bạt ngàn ven đầm là tấm bình phong tự nhiên che chắn an toàn cho các cơ sở bí mật. Tinh thần đoàn kết, gắn bó keo sơn giữa các gia đình thợ dệt đã giúp làng nghề trụ vững qua mưa bom bão đạn và giữ vẹn nguyên ngọn lửa nghề truyền thống của cha ông.

Bước vào thời kỳ hòa bình và đổi mới đất nước, dù phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các loại chiếu trúc, chiếu nhựa và đệm mút công nghiệp nhập ngoại, người dân làng Phú Tân vẫn son sắt thủy chung với nghề dệt chiếu cói Phú Yên. Sự cần mẫn của người thợ cùng độ bền đẹp, tính năng thoáng mát tự nhiên của cây cói bản địa đã giúp sản phẩm của làng nghề duy trì được chỗ đứng vững chắc trong tâm thức người tiêu dùng, trở thành một làng nghề truyền thống xứ Nẫu tiêu biểu và bền bỉ cùng thời gian.

Cây cói bãi bồi của làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân

Nguyên liệu chính quyết định chất lượng dẻo dai và tuổi thọ của từng tấm chiếu chính là những bụi cói xanh tốt được nuôi dưỡng bởi nguồn nước lợ giàu dưỡng chất của đầm Ô Loan.

Khung cảnh đầm Ô Loan phẳng lặng với di tích thắng cảnh quốc gia nơi bắt đầu những cánh đồng cói bãi bồi
Khung cảnh đầm Ô Loan phẳng lặng với di tích thắng cảnh quốc gia nơi bắt đầu những cánh đồng cói bãi bồi

Thổ nhưỡng bãi bồi đầm Ô Loan nuôi dưỡng cây cói

Đặc tính tự nhiên của vùng nguyên liệu phục vụ cho làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ với hệ sinh thái đầm phá nước lợ Ô Loan. Cánh đồng trồng cây cói đầm Ô Loan tại xã An Cư có diện tích lên tới hàng chục hecta, trải dài tít tắp ven bờ đầm trù phú. Cây cói hay còn gọi là cây lác trồng tại đây thừa hưởng lớp bùn đáy màu mỡ pha cát mịn màng cùng hàm lượng khoáng chất phong phú từ sự giao thoa hài hòa giữa nguồn nước ngọt của các con sông đổ về và nước biển mặn sâu qua cửa lăng.

Nhờ điều kiện thổ nhưỡng trù phú này, cây cói Phú Tân có thân tròn lẳn, vách sợi dày dặn, lõi xốp mềm mại và độ đàn hồi dẻo dai vượt trội so với cói trồng ở các vùng đồng bằng phù sa ngọt thuần túy. Cây cói phát triển mạnh mẽ quanh năm, sau khoảng bốn đến năm tháng canh tác là đạt độ cao từ một mét rưỡi đến gần hai mét, bước vào giai đoạn bánh tẻ hoàn hảo nhất để người nông dân bắt đầu công việc thu hoạch.

Thu hoạch và kỹ thuật sơ chế sợi cói dẻo dai

Công việc thu hoạch cói đòi hỏi sức dẻo dai và kỹ năng điêu luyện của người nông dân từ sáng sớm tinh sương khi sương mai còn đọng trên ngọn cỏ. Người thợ dùng chiếc liềm gặt cói chuyên dụng cắt sát gốc từng bụi cói, gom thành từng bó lớn rồi giũ sạch lớp bùn đất bám ở phần gốc. Ngay sau khi gặt về bãi bồi, công đoạn phân loại và chẻ cói phải được tiến hành khẩn trương khi thân cói còn tươi nguyên mọng nước, bởi nếu để cói héo khô thì sợi sẽ giòn và rất khó chẻ đều.

Để chẻ cói, người thợ kẹp một lưỡi dao mỏng sắc bén vào ngón tay cái, khéo léo xẻ dọc thân cói làm đôi hoặc làm ba sợi mảnh đều tăm tắp từ gốc đến ngọn. Từng sợi cói sau khi chẻ được đem giũ tơi rồi trải đều thành những dải dài trên các triền đê cát trắng phơi dưới cái nắng giòn tan của miền Trung. Phải trải qua từ ba đến bốn nắng to, sợi cói mới se khô kiệt nước, chuyển từ màu xanh nõn sang màu trắng ngà mịn màng và đạt được độ dai dẻo tuyệt đối, sẵn sàng cho công đoạn nhuộm màu rực rỡ.

Kỹ nghệ dệt chiếu tại làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân

Nghệ thuật dệt chiếu tại làng nghề là sự kết tinh tài hoa giữa đôi bàn tay khéo léo, đôi mắt thẩm mỹ tinh tường và sự hòa hợp nhịp nhàng giữa hai người thợ trên cùng một khung cửi.

Khung cửi gỗ truyền thống và nhịp đập go rộn ràng

Dụng cụ cốt lõi làm nên linh hồn của làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân là chiếc khung cửi dệt chiếu gỗ được chế tác thủ công mộc mạc nhưng vững chắc vô cùng. Khung cửi thường được làm từ các thanh gỗ mít già hoặc gỗ kiền kiền cứng cáp, dài khoảng hai mét rưỡi và rộng hơn một mét rưỡi, đặt nằm thoai thoải trên sàn nhà. Bộ phận quan trọng nhất của khung cửi là cây khổ hay còn gọi là go dệt, được đóng đục hàng trăm lỗ nhỏ li ti cách đều nhau chằn chặn để luồn các sợi trân xuyên suốt theo chiều dọc tấm chiếu.

Sợi trân dùng để mắc khung thường là sợi đay tự nhiên se săn chắc hoặc sợi dù mảnh có độ bền cơ học cao, chịu lực kéo căng lớn mà không bị đứt gãy trong quá trình dập go liên tục. Trước khi bắt đầu dệt, người thợ phải cẩn thận mắc từng sợi trân lên trục quay, căn chỉnh độ căng thẳng đều tăm tắp từ mép này sang mép kia. Bất kỳ một sợi trân nào bị chùng hay lệch khoảng cách đều sẽ khiến bề mặt tấm chiếu bị cong vênh hoặc gợn sóng khi hoàn thiện, đòi hỏi sự kiên nhẫn và con mắt nhà nghề vô cùng tinh tế.

Sự phối hợp ăn ý giữa hai người thợ dệt

Một nét đặc thù hấp dẫn của kỹ thuật dệt chiếu thủ công tại Phú Tân là luôn cần sự phối hợp ăn ý nhịp nhàng của hai người thợ dệt cùng ngồi bên khung cửi. Người thợ chính thường ngồi xếp bằng ngay trước mặt go dệt, hai tay nắm chắc thanh go gỗ nặng trịch, hai chân phối hợp nhịp nhàng với bàn đạp để điều khiển sự nâng lên hạ xuống của các lớp sợi trân đan chéo.

Nghệ nhân làng nghề ngồi bên khung cửi tỉ mỉ dệt từng sợi cói nhuộm màu tạo nên tấm chiếu hoa
Nghệ nhân làng nghề ngồi bên khung cửi tỉ mỉ dệt từng sợi cói nhuộm màu tạo nên tấm chiếu hoa

Trong khi đó, người thợ phụ ngồi ở bên hông khung cửi, tay cầm chiếc que chao mỏng dính kẹp chặt từng sợi cói tươi rồi nhanh thoăn thoắt đẩy luồn qua khe hở giữa hai tầng sợi trân. Ngay khi sợi cói vừa luồn qua đầu bên kia, người dập go lập tức dùng lực cánh tay kéo mạnh thanh go về phía mình, nén chặt sợi cói vào thân chiếu với một tiếng đập go gọn ghẽ và dứt khoát. Nhịp điệu một đẩy một đập cứ thế lặp đi lặp lại nhịp nhàng hàng nghìn lần mỗi ngày, như một bản hòa tấu lao động rộn rã gắn kết tình làng nghĩa xóm thiêng liêng.

Nét đẹp hoa văn của làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân

Mỗi tấm chiếu hoàn thiện không chỉ là một vật dụng sinh hoạt thường nhật mà còn là một tác phẩm mỹ thuật dân gian phản ánh thế giới quan và khát vọng sống tốt đẹp của người dân lao động.

Kỹ thuật nhuộm màu tự nhiên tươi sáng rực rỡ

Khác với chiếu trơn mộc mạc, các dòng chiếu hoa dệt truyền thống của làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân nổi tiếng gần xa nhờ màu sắc tươi sáng, rực rỡ và độ bền màu ấn tượng theo năm tháng. Để nhuộm màu cho cói, người thợ chuẩn bị những chiếc chảo gang quân dụng cỡ lớn đặt trên bếp trấu rực than hồng. Nước phẩm màu với các sắc độ cơ bản như đỏ son, vàng nghệ, xanh lục và tím huế được đun sôi sùng sục trên bếp lửa.

Từng bó cói trắng khô ráo được nhúng ngập hoàn toàn vào chảo màu đang sôi, đảo đều tay liên tục trong khoảng vài phút để hạt màu thẩm thấu sâu vào từng thớ sợi tự nhiên. Sau khi vớt ra, cói nhuộm được xả lại bằng nước sạch rồi mang đi phơi khô thêm một nắng nữa để màu sắc định hình vững chắc. Sợi cói sau khi nhuộm đạt chuẩn sẽ có màu sắc bóng bẩy, tươi tắn, dù trải qua nhiều năm sử dụng và giặt phơi vẫn giữ được độ tươi sáng nguyên bản mà không bị phai nhạt hay loang lổ.

Ý nghĩa biểu trưng của hoa văn truyền thống

Khi bắt tay vào dệt chiếu hoa, người thợ chính phải vận dụng trí nhớ và kỹ năng đếm sợi trân cực kỳ chuẩn xác để luồn các sợi cói màu xen kẽ với sợi cói trắng theo đúng đồ án hoa văn đã định sẵn. Các hoa văn phổ biến nhất trên chiếu Phú Tân là chữ Thọ, chữ Song Hỷ, hoa sen cách điệu, họa tiết quả trám, ngôi sao bốn cánh và các đường viền zíc zắc uốn lượn mềm mại như những con sóng vỗ bờ ven đầm Ô Loan.

Mỗi hoa văn dệt trên tấm chiếu đều mang một tầng ý nghĩa nhân văn sâu sắc, gửi gắm lời chúc tụng may mắn, phúc lộc trường thọ và sự hòa thuận êm ấm cho gia đình gia chủ. Đặc biệt, trong nếp sống cổ truyền của người dân duyên hải miền Trung, đôi chiếu hoa dệt chữ Song Hỷ hoặc chữ Thọ luôn là món sính lễ trang trọng không thể thiếu trong ngày lễ tơ hồng vu quy, nâng niu giấc nồng hạnh phúc của các cặp uyên ương trong ngày vui trăm năm.

Công đoạn kỹ nghệQuy trình thực hiện tại làng nghề Phú TânYêu cầu chất lượng và thẩm mỹ
Thu hoạch nguyên liệuCắt cây cói bánh tẻ trên bãi bồi ven đầm Ô LoanThân cói tròn đều, dẻo dai và không bị xơ
Phân loại và chẻ cóiDùng dao bài mỏng chẻ đều sợi cói làm đôi làm baKích thước sợi đồng đều, mép chẻ sắc nét
Phơi khô dưới nắngTrải đều sợi cói trên triền cát nắng giòn ba đến bốn nắngSợi se khô kiệt nước, giữ trọn độ dẻo tự nhiên
Nhuộm màu thủ côngNhúng từng bó cói vào nồi phẩm màu sôi sùng sụcSắc màu đỏ, xanh, vàng ngấm sâu và không phai
Mắc sợi trân khung cửiLuồn sợi đay hoặc sợi dù dai chắc qua từng khe goGiữ lực căng chuẩn xác tạo bề mặt phẳng phiu
Thao tác dệt chiếu đôiMột người đẩy cây chao cói, một người dập go dứt khoátMối dệt khít chặt, hoa văn cân đối hài hòa

Sức sống di sản bền bỉ làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân

Trong dòng chảy của nhịp sống hiện đại, làng nghề chiếu cói Phú Tân đang nỗ lực chuyển mình mạnh mẽ để vừa thích ứng với nhu cầu tiêu dùng mới, vừa gìn giữ cốt cách văn hóa truyền thống của quê hương.

Tấm chiếu cói trong nếp sống gia đình người Việt

Đối với bao thế hệ người dân Việt Nam, tấm chiếu cói thủ công mang một giá trị biểu tượng tinh thần gắn bó ruột thịt với mái ấm gia đình. Chiếu cói Phú Tân được ưa chuộng nhờ đặc tính sinh học tự nhiên ưu việt: nằm êm ái, thoáng mát vào những ngày hè oi bức và giữ ấm cơ thể trong những đêm đông se lạnh. Hương thơm thoang thoảng của cỏ cói đồng nội phơi sương nắng mang lại cảm giác bình yên, thư thái và gần gũi với thiên nhiên trong từng giấc ngủ.

Không chỉ hiện diện trong phòng ngủ, tấm chiếu hoa còn là trung tâm của các sinh hoạt văn hóa cộng đồng làng xã trong các dịp cúng giỗ, lễ tết hay đón khách quý đến thăm nhà. Tấm chiếu cói trải rộng giữa gian nhà ba gian hai chái là nơi cả gia đình quây quần bên mâm cơm sum họp, phản ánh nếp sống nề nếp gia phong và sự gắn kết thiêng liêng giữa các thế hệ người Việt.

Chuyển mình kết hợp du lịch trải nghiệm di sản

Nhằm mở rộng thị trường và gia tăng giá trị kinh tế cho người lao động, các cơ sở dệt chiếu tại Phú Tân đã chủ động cải tiến mẫu mã sản phẩm, kết hợp kỹ thuật dệt tay truyền thống với máy dệt hiện đại để tạo ra các dòng sản phẩm đa dạng như đệm cói ngồi thiền, thảm trải sàn văn phòng, túi xách cói thủ công và các món quà lưu niệm mỹ nghệ độc đáo. Sự đổi mới sáng tạo này giúp các sản phẩm thủ công vươn xa tới các đô thị lớn và phục vụ du khách quốc tế.

Bên cạnh việc phát triển sản phẩm, làng nghề còn tích cực kết nối với các di tích danh lam thắng cảnh lân cận như Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên, lễ hội Đầm Ô Loan, làng đan lát Tuy An, làng nghề đan thúng chai Phú Mỹ Tuy An Phú Yên, làng nghề bánh tráng Hòa Đa và làng nghề nước mắm Gành Đỏ để hình thành các tour du lịch trải nghiệm văn hóa sinh thái hấp dẫn. Thông qua cổng thông tin chuyên trang di sản Đắk Lắk NSSC, những câu chuyện văn hóa giàu cảm xúc và ngọn lửa nghề của làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân tiếp tục được thắp sáng rực rỡ, khẳng định sức sống mãnh liệt của một di sản thủ công truyền thống ven bờ sóng biếc.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đắk Lắk

daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đắk Lắk.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất