Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa - Nghệ nhân giữ lửa nghề bò một nắng
NSSC Đắk LắkĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Vùng thung lũng giao thoa giữa núi rừng Trường Sơn và đồng bằng ven biển miền Trung sở hữu điều kiện khí hậu nắng gió đặc thù cùng nguồn thảo nguyên chăn thả tự nhiên phong phú. Kế thừa tri thức ẩm thực dân gian của cư dân miền núi trong việc chế biến Bò một nắng Phú Yên, Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa đã chuẩn hóa quy trình sản xuất và đưa món đặc sản truyền thống vươn tầm quốc gia.
| Tiêu chí | Thông tin chi tiết |
|---|---|
| Định danh nhân vật | Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa (Nghệ nhân, doanh nhân Nguyễn Thị Hà tại huyện Sơn Hòa) |
| Lĩnh vực hoạt động | Bảo tồn và phát triển nghề chế biến đặc sản bò một nắng hai sương chấm muối kiến vàng |
| Địa bàn gắn bó | Thị trấn Củng Sơn và vùng chăn nuôi bò chăn thả tự nhiên huyện miền núi Sơn Hòa |
| Đơn vị sáng lập | Cơ sở chế biến thực phẩm truyền thống Hà Trung |
| Chứng nhận tiêu biểu | Sản phẩm Công nghiệp nông thôn tiêu biểu và chứng nhận OCOP cấp tỉnh |
| Đóng góp cộng đồng | Liên kết tiêu thụ bò cỏ cho nông hộ miền núi và tạo việc làm ổn định cho phụ nữ địa phương |
Nguồn cội nghề truyền thống của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa
Vùng đất bán sơn địa phía Tây nơi giao thoa giữa cao nguyên nắng gió và đồng bằng ven biển từ lâu đã sở hữu điều kiện tự nhiên lý tưởng với những đồng cỏ tự nhiên rộng lớn ven sông Ba phục vụ nghề chăn nuôi bò cỏ. Hành trình giữ lửa nghề truyền thống của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa bắt nguồn từ chính tập quán ẩm thực lâu đời của cư dân vùng đất này.
Nguồn gốc món thịt bò phơi nắng dự trữ truyền thống
Từ hàng trăm năm trước, kể từ khi danh thần Lương Văn Chánh chiêu mộ lưu dân khai khẩn vùng đất biên viễn và giao thoa văn hóa với đồng bào các dân tộc Chăm H'roi, Ê Đê, Ba Na trên miền núi, cư dân vùng Củng Sơn đã có tập quán chăn thả đàn bò vàng trên các triền đồi cỏ tự nhiên. Vào những dịp lễ Tết hoặc khi trong làng mổ bò ăn mừng mùa màng, do chưa có thiết bị làm lạnh bảo quản như ngày nay, người dân đã nghĩ ra cách thái thịt bò thành từng miếng bản to, ướp muối sả ớt rồi đem phơi dưới cái nắng hanh vàng và hong qua sương đêm để thịt se khô lại, giữ ăn dần qua nhiều tuần lễ.
Sinh ra và lớn lên giữa không gian văn hóa ẩm thực mộc mạc ấy, ngay từ thuở thiếu thời bà đã được các bậc cao niên trong gia đình truyền dạy cách nhìn thớ thịt tươi, cách giã sả ớt rừng cho dậy mùi thơm và cách canh độ nắng trên giàn phơi. Những năm đầu thập niên 2000, món bò phơi một nắng của gia đình bà chủ yếu chỉ làm để biếu tặng người thân, bạn bè ở xa mỗi dịp lễ Tết, nhưng bất kỳ ai từng một lần thưởng thức đều nhớ mãi vị ngọt mềm tự nhiên của thịt bò cỏ hòa quyện cùng hương thơm nồng ấm của gia vị miền núi.
Khát vọng chuẩn hóa món đặc sản gia truyền miền núi
Nhận thấy nhu cầu thưởng thức và làm quà biếu đặc sản miền núi của du khách ngày càng tăng cao, trong khi các hộ làm bò một nắng nhỏ lẻ trong vùng vẫn sản xuất tự phát, chưa có nhãn hiệu và quy chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm đồng bộ, bà đã quyết định thành lập cơ sở chế biến thực phẩm chuyên nghiệp mang thương hiệu Hà Trung. Bước đi tiên phong của một người phụ nữ miền núi khi ấy gặp không ít thử thách về vốn đầu tư nhà xưởng, kỹ thuật đóng gói bảo quản và thị trường tiêu thụ.
Không nản lòng trước những khó khăn ban đầu, bà kiên trì đi từng bước vững chắc với phương châm lấy chất lượng nguyên bản làm gốc. Bà hiểu rằng để món ăn dân dã của quê hương có thể đi xa tới các đô thị lớn trên toàn quốc, người làm nghề vừa phải giữ trọn vẹn cái hồn của phương pháp tẩm ướp truyền thống, vừa phải loại bỏ hoàn toàn sự tùy tiện trong khâu phơi sấy và bảo quản.

Bí quyết chế biến đặc sản của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa
Sự khác biệt làm nên danh tiếng cho sản phẩm của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa nằm ở quy trình tuyển chọn nguyên liệu đầu vào vô cùng khắt khe cùng sự kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm cảm quan truyền thống với thiết bị chế biến hiện đại.
Tiêu chuẩn tuyển chọn nguồn thịt bò cỏ chăn thả tự nhiên
Theo bí quyết nghề nghiệp mà bà gìn giữ, không phải bất kỳ loại thịt bò nào cũng có thể làm ra món bò một nắng đạt chuẩn. Nguyên liệu bắt buộc phải là giống bò vàng bản địa được chăn thả tự nhiên trên các sườn đồi và đồng cỏ ven sông tại các xã miền núi Sơn Hòa, Krông Pa — nơi đàn bò vận động liên tục dưới nắng gió và ăn cỏ tự nhiên nên thớ thịt săn chắc, màu đỏ tươi, thơm ngọt và tuyệt đối không bị nhão nước như bò nuôi nhốt công nghiệp.
Hơn thế nữa, trên một con bò trưởng thành, bà chỉ tuyển chọn duy nhất hai phần thịt ngon nhất là thịt thăn lưng và thịt bắp đùi sau, bởi đây là phần có thớ cơ dài, thẳng, hoàn toàn không dính mỡ bạc nhạc hay gân cứng. Thịt bò vừa mới mổ vào buổi sáng sớm được đưa ngay về xưởng sơ chế, lọc bỏ toàn bộ màng gân bên ngoài, rửa sạch bằng nước muối loãng rồi thái dọc theo chiều thớ thịt thành từng miếng bản rộng, độ dày đồng đều để khi phơi nắng gia vị thấm sâu vào từng sợi cơ.
Kỹ thuật ướp gia vị bản địa và phơi nắng truyền thống
Sau khi sơ chế sạch sẽ, những miếng thịt bò tươi hồng được đưa vào công đoạn tẩm ướp theo tỷ lệ gia truyền gồm sả tươi băm nhuyễn, ớt hiểm rừng, tỏi ta, hành tím, tiêu đen, một chút đường, muối hạt và rượu trắng khử mùi, hoàn toàn không sử dụng phẩm màu hay chất bảo quản hóa học. Thịt được đảo đều và ủ trong khoảng thời gian chuẩn xác để các tinh dầu thảo mộc thẩm thấu trọn vẹn vào bên trong thớ thịt.
Tiếp đó, thịt được xếp lên hệ thống giàn lưới inox cao ráo đặt trong nhà lồng kính đón ánh nắng mặt trời tự nhiên cường độ cao của vùng thung lũng miền núi suốt một ngày nắng lớn để bề mặt miếng thịt se khô lại, chuyển sang màu nâu đỏ óng ánh trong khi bên trong vẫn giữ được độ ẩm mềm ngọt. Để khắc phục sự phụ thuộc vào thời tiết những ngày mưa và đảm bảo vệ sinh tuyệt đối, bà đã đầu tư thêm hệ thống buồng sấy nhiệt độ thấp khép kín mô phỏng hiệu ứng sương đêm, giúp miếng thịt đạt độ khô chuẩn xác khoảng 50% đến 60% trước khi đóng gói hút chân không cấp đông sâu.
| Giai đoạn phát triển | Cột mốc nghề nghiệp và chuẩn hóa sản phẩm tại Việt Nam | Đóng góp đối với ẩm thực và kinh tế địa phương |
|---|---|---|
| Giai đoạn trước năm 2005 | Thực hành nghề làm bò phơi một nắng truyền thống trong gia đình tại thị trấn Củng Sơn | Lưu giữ công thức chọn thịt bò cỏ chăn thả tự nhiên và tỷ lệ tẩm ướp sả ớt cổ truyền |
| Giai đoạn 2006 - 2013 | Thành lập cơ sở chế biến thực phẩm Hà Trung, đăng ký nhãn hiệu và tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm | Đưa món ăn dân dã miền núi trở thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu và bao bì hút chân không chuẩn mực |
| Giai đoạn 2014 - 2019 | Đầu tư hệ thống nhà sấy năng lượng mặt trời khép kín và máy đóng gói hiện đại, đạt giải Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu | Nâng cao năng suất chế biến, đảm bảo chất lượng đồng đều quanh năm và mở rộng phân phối toàn quốc |
| Giai đoạn 2020 - nay | Đạt chứng nhận sản phẩm OCOP cấp tỉnh, mở rộng liên kết bao tiêu bò cỏ và truyền nghề cho lao động nữ | Khẳng định vị thế đặc sản tiêu biểu của vùng đất Nam Trung Bộ - Tây Nguyên và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng |
Sự kết hợp gia vị bản địa của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa
Một trong những đóng góp văn hóa ẩm thực đặc sắc nhất của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa là việc hoàn thiện và phổ biến cặp đôi ẩm thực không thể tách rời giữa món bò một nắng hai sương và thứ gia vị độc nhất vô nhị của núi rừng là muối kiến vàng.
Giá trị ẩm thực độc đáo của gia vị muối kiến vàng
Trong văn hóa ẩm thực của đồng bào các dân tộc thiểu số dọc dãy Trường Sơn và vùng núi Sơn Hòa, loài kiến vàng (Oecophylla smaragdina) làm tổ trên ngọn các cây rừng, cây xoài, cây điều chứa hàm lượng đạm tự nhiên rất cao cùng tuyến axit formic tạo nên vị chua thanh dịu nhẹ không một loại chanh hay giấm nào sánh bằng. Nhận thấy vị chua thanh và béo bùi của kiến vàng khi kết hợp với vị ngọt đậm của thịt bò nướng trên than hồng tạo nên sự cân bằng ngũ vị hoàn hảo, bà đã đưa hũ muối kiến vàng trở thành gia vị đi kèm bắt buộc trong mỗi gói sản phẩm bò một nắng.
Để có nguồn nguyên liệu sạch và ổn định, bà liên kết trực tiếp với những người thợ rừng bản địa thu hái tổ kiến vàng theo mùa (chỉ lấy một phần tổ có kiến trưởng thành và trứng kiến vào mùa nắng, giữ lại tổ gốc để đàn kiến tiếp tục sinh sản). Kiến vàng và trứng kiến sau khi làm sạch lá cây được rang sơ trên chảo nóng cho dậy mùi thơm bùi, sau đó đem giã thủ công cùng muối hạt đã rang khô, ớt rừng, sả và lá é hoặc lá lốt rừng, tạo nên thứ muối chấm vừa chua thanh, vừa cay nồng, mặn ngọt hài hòa.
Gắn kết đặc sản truyền thống với du lịch bản địa
Không chỉ cung cấp sản phẩm, bà còn dày công hướng dẫn thực khách khắp mọi miền đất nước nghệ thuật thưởng thức đúng điệu của người dân bản địa. Miếng bò một nắng khi đem nướng chín vàng trên bếp than hồng (hoặc áp chảo, nướng bằng nồi chiên không dầu) sẽ tỏa hương sả ớt ngào ngạt; lúc này người thưởng thức không dùng dao cắt nhỏ mà dùng tay xé dọc theo từng thớ thịt mềm ngọt, chấm đẫm vào chén muối kiến vàng Phú Yên và ăn kèm với dưa leo, rau thơm, chuối chát hoặc cuốn cùng bánh tráng từ làng nghề bánh tráng Hòa Đa.
Sự kết hợp độc đáo giữa thịt bò thảo nguyên nắng gió và gia vị kiến rừng đã biến món ăn này trở thành sứ giả ẩm thực thu hút du khách trên hành trình khám phá các thắng cảnh nổi tiếng trong vùng như kỳ quan địa chất Ghềnh Đá Đĩa Phú Yên hay cao nguyên Vân Hòa. Mỗi gói đặc sản được du khách mang về làm quà là một câu chuyện thú vị về thiên nhiên và con người vùng đất bán sơn địa.

Chuẩn hóa OCOP và tạo sinh kế của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa
Trên cương vị một nữ chủ cơ sở sản xuất tiêu biểu tích cực tham gia phong trào phụ nữ khởi nghiệp và phát triển kinh tế địa phương, Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa luôn đặt mục tiêu nâng chuẩn chất lượng sản phẩm song hành cùng trách nhiệm nâng đỡ cộng đồng xung quanh.
Xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ nông sản cùng nông hộ
Để chủ động nguồn thịt bò tươi sạch đạt chuẩn mỗi ngày, bà đã thiết lập mạng lưới liên kết bao tiêu đầu ra ổn định với hàng chục hộ gia đình nông dân và đồng bào dân tộc thiểu số chăn nuôi bò tại các xã thuộc huyện Sơn Hòa và vùng lân cận. Các hộ chăn nuôi trong chuỗi liên kết được khuyến khích duy trì phương thức chăn thả tự nhiên kết hợp trồng cỏ voi, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp từ cây mía, cây sắn tại địa phương và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm dịch thú y.
Việc cơ sở chế biến thu mua bò thương phẩm thường xuyên tại chỗ với mức giá ổn định đã giúp bà con nông dân miền núi yên tâm đầu tư mở rộng đàn bò, không còn lo cảnh bị ép giá mỗi khi vào mùa tiêu thụ thấp điểm. Nhờ đó, nghề chế biến bò một nắng đã tạo ra hiệu ứng lan tỏa kinh tế tích cực, thúc đẩy ngành chăn nuôi đại gia súc của toàn huyện phát triển theo hướng hàng hóa bền vững.
Đào tạo nghề và tạo sinh kế cho phụ nữ
Tại xưởng chế biến của mình, bà ưu tiên tuyển dụng và đào tạo nghề cho đội ngũ lao động nữ tại địa phương, trong đó có nhiều chị em phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn. Từ khâu lọc thịt, thái thớ, giã gia vị, canh giàn phơi nắng cho đến vận hành máy hút chân không và kiểm tra chất lượng đóng gói, bà đều trực tiếp cầm tay chỉ việc và rèn luyện cho từng công nhân ý thức giữ gìn vệ sinh an toàn thực phẩm tuyệt đối.
Bên cạnh việc đảm bảo thu nhập ổn định và chế độ phúc lợi chu đáo cho người lao động gắn bó lâu năm, bà còn tích cực chia sẻ kinh nghiệm khởi nghiệp, quản lý chất lượng và xây dựng thương hiệu OCOP trong các buổi tọa đàm do Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh và huyện tổ chức. Tấm gương người phụ nữ miền núi tự tin làm chủ công nghệ, biến món ăn truyền thống trong gian bếp gia đình thành thương hiệu nông sản uy tín đã tiếp thêm động lực cho nhiều chị em phụ nữ mạnh dạn khởi sự kinh doanh từ tài nguyên bản địa.
Di sản ẩm thực và dấu ấn của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa
Trải qua hơn hai mươi năm bền bỉ giữ lửa và nâng tầm nghề truyền thống, Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa đã góp phần quan trọng đưa nghề chế biến bò một nắng hai sương vùng Sơn Hòa trở thành một nét văn hóa ẩm thực tiêu biểu của dải đất Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Khẳng định chất lượng qua chứng nhận OCOP và giải thưởng
Với quy trình sản xuất khép kín đảm bảo an toàn thực phẩm và hương vị thơm ngon đặc trưng không thể trộn lẫn, sản phẩm bò một nắng của cơ sở bà đã nhiều lần được bình chọn là Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, cấp khu vực và chính thức đạt chứng nhận sản phẩm OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) hạng 3 sao, 4 sao cấp tỉnh. Thương hiệu cũng thường xuyên đại diện cho nông sản tiêu biểu của địa phương tham gia các hội chợ xúc tiến thương mại lớn tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.
Những bằng khen của Ủy ban nhân dân tỉnh, Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và sự tin yêu của người tiêu dùng suốt nhiều thập kỷ qua chính là minh chứng rõ nét nhất cho chữ Tâm và chữ Tín của người nghệ nhân - doanh nhân luôn đặt chất lượng thật lên trên hết.

Giữ gìn hồn cốt ẩm thực truyền thống trong đời sống mới
Giữa bối cảnh thị trường thực phẩm chế biến sẵn ngày càng cạnh tranh gay gắt với vô vàn sản phẩm công nghiệp sản xuất hàng loạt, bà vẫn kiên định giữ vững những nguyên tắc cốt lõi của nghề xưa là chỉ chọn thịt đùi, thịt thăn bò cỏ tươi trong ngày, chỉ dùng sả ớt tỏi tự nhiên bản địa và nhất định phải cho miếng thịt tắm qua ánh nắng mặt trời vùng thung lũng Sơn Hòa.
Chính sự giao thoa hài hòa giữa nắng gió thiên nhiên, bàn tay tần tảo của người phụ nữ miền núi và tư duy quản trị chất lượng hiện đại đã làm nên sức sống lâu bền cho thương hiệu đặc sản quê hương. Độc giả muốn tìm hiểu sâu hơn về bản đồ đặc sản truyền thống, các làng nghề cổ truyền và chân dung những nghệ nhân, doanh nhân tiêu biểu đang kiến tạo giá trị kinh tế địa phương có thể truy cập cổng thông tin Đắk Lắk NSSC. Những di sản và giá trị thực tiễn mà Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa kiến tạo sẽ luôn là nguồn cảm hứng bền bỉ cho các thế hệ mai sau trên hành trình phụng sự văn hóa và kinh tế quê hương. Các dấu ấn gắn liền với nghệ nhân Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa, bò một nắng Hà Trung, bò một nắng chấm muối kiến vàng, nghề chế biến bò một nắng truyền thống của Nguyễn Thị Hà Sơn Hòa đã góp phần làm giàu thêm kho tàng tri thức bách khoa văn hóa Việt Nam đương đại. Sự giao thoa văn hóa ẩm thực từ vùng ven biển tới Hồ Lắk và Gà nướng Bản Đôn đã làm phong phú thêm bản đồ đặc sản vùng miền.
NSSC Đắk Lắk
daklak.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đắk Lắk.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Doanh nhân Đắk Lắk.
Bài liên quan
Khởi nghĩa Ama Jhao - Ngọn cờ chống ngoại xâm đầu tiên trên cao nguyên Đắk Lắk
Tìm hiểu cuộc khởi nghĩa Ama Jhao từ năm 1889 đến 1905 do đại tù trưởng Y Yên Ayũn lãnh đạo, mở đầu phong trào vũ trang chống thực dân Pháp tại Đắk Lắk.
Làng nghề bánh tráng Hòa Đa - Tinh hoa hạt gạo trắng ngần miền duyên hải
Làng nghề bánh tráng Hòa Đa nức tiếng với kỹ nghệ tráng bánh thủ công từ hạt gạo phù sa sông Cái, tạo nên thức quà dẻo thơm gắn bó với nếp sống xứ Nẫu.
Làng đan lát Tuy An - Kỹ nghệ thúng chai bền bỉ cùng sóng gió miền duyên hải
Làng đan lát Tuy An nổi tiếng với nghề làm thúng chai từ tre cật và dầu rái, tạo nên phương tiện mưu sinh bền bỉ của ngư dân bám biển qua hàng thế kỷ.




